- سيداحمد وكيليان مردم شناس و پژوهشگر ادبيات شفاهى و فرهنگ عامه
متولد ،۱۳۲۶ شيراز
- كارشناس ارشد فرهنگ و زبان هاى باستانى از دانشگاه تهران
- عضو انجمن بين المللى فولكلور و قصه شناسى
- برنده كتاب برگزيده سال ۲۰۰۰ در مسابقات بين المللى انجمن فولكلور ايتاليا بخاطر كتاب متل ها و افسانه هاى ايرانى
- پژوهشگر نمونه راديو در سال ۱۳۸۳
- مدرس دانشگاه صدا و سيما
- صاحب امتياز، مديرمسؤول و سردبير فصلنامه فرهنگ مردم
- سردبير و نويسنده برنامه فرهنگ مردم در راديو
- همكارى با مرحوم انجوى شيرازى در تأسيس واحد فرهنگ مردم صدا و سيما
- برخى از آثار وى عبارتند از: سرزمين افسانه ها، حضرت على و قصه هاى عاميانه، متل ها و افسانه هاى ايرانى، تمثيل و مثل (جلد دوم)، رمضان در قصه هاى مردم ايران، قصه هاى مردم، مشدى گلين خانم، محرم و فرهنگ مردم و...
فرهنگ عامه با تمام اهميتى كه در تجزيه و تحليل ريشه هاى رفتارهاى اجتماعى و تحولات جامعه دارد در ساليان اخير همواره غريب و مهجور مانده است. با اين همه هيچ كس نمى تواند منكر نقش و جايگاه فرهنگ عامه در وقوع تحولات اجتماعى يك جامعه باشد. چه با شناسايى تجزيه و تحليل ريشه هاى اين فرهنگ مى توان سرنخ تحولات اجتماعى را يافت و در جهت بهبود و نگهداشت ويژگى هاى مثبت و ارزنده آن تلاش كرد.
در ايران شناسايى و شناساندن فرهنگ عامه با تلاشهاى صادق هدايت آغاز شد و هم او بود كه نخستين پژوهش هاى ميدانى درباره فرهنگ عامه را آغاز كرد. بعدها كسانى راه او را تقليد كردند و ادامه دادند. از جمله مرحوم «انجوى شيرازى» كه با اولين برنامه راديويى «فرهنگ عامه» تلاش خود را براى پرداختن به «فرهنگ عامه» در سال ۱۳۴۰ آغازكرد.
انجوى درصدد اين بود تا به شكلى مشخص و سازمان يافته فرهنگ عامه را جمع آورى كند و از اين رو پس از يازده سال كوشش بالاخره در سال ۱۳۵۱ واحدى به نام مركز فرهنگ مردم در راديو و تلويزيون فعال و تأسيس شد كه با همكارى بيش از ۳ هزار عضو در سرتاسر ايران و به سرپرستى مرحوم انجوى شيرازى يكى از مؤثرترين برنامه هاى ضبط و ثبت فرهنگ عامه و تحليل آن در ايران آغاز شد و در تمام اين سالها سيداحمد وكيليان يار و دستيار مرحوم انجوى شيرازى بود و از او چيزها آموخت و او چنان كه رسم شاگرد و استاد است همچنان به همراه تنى چند از ياران همان دوران با همان روشهاى تهيه و البته بى هيچ ادعا و طلبى راه استاد بزرگوارش را ادامه مى دهد.
سيداحمد وكيليان از پژوهشگران بازمانده از نسل اول «مركز فرهنگ مردم» است. او از جمله محققان نام آشناى عرصه قصه هاى ايرانى و زبانهاى باستانى و ادبيات شفاهى مناطق و شهرها و اقوام مختلف ايرانى است و بيش از ۳۰ سال است كه در اين حوزه تلاش و تحقيق مى كند.
او در ساليان اخير راه استاد انجوى رادر عرصه فرهنگ مردم دنبال كرده و تاكنون چند كتاب از جمله «رمضان در فرهنگ مردم»، «تمثيل و مثل» (جلد دوم از اين مجموعه، جلد اول را استاد انجوى گردآورى كرده بود)، «متل و افسانه هاى ايرانى» و... را گردآورى و تأليف كرده است و يكى از مهمترين آثارش «افسانه هاى ايرانى به روايت امروز و ديروز» با همكارى دكتر «شين تاكه ها را» از ايران شناسان بنام جهان هنگام انتشار سروصداى بسيارى هم به راه انداخت. در ميان كتابهاى وكيليان «رمضان در فرهنگ مردم» نيز از اهميت بسيارى برخوردار است. چه اين كتاب تنها كتابى است كه در اين حوزه در ايران تاكنون منتشر شده و چندين بار تجديد چاپ آن در تيراژ ۱۱ هزار نسخه نشان دهنده ويژگى و اهميت اين كتاب در ميان محققين ايرانى است. ويرايش جلد اول اين كتاب بر عهده مرحوم انجوى شيرازى بود و به نوعى مى توان گفت اين كتاب امتحانى بود كه شاگرد نزد استاد پس مى داد.
سيداحمد وكيليان درباره اين كتاب مى گويد: «ما براساس اسناد و مداركى كه در «مركز فرهنگ عامه مردم» كه در زمان حيات استاد انجوى شيرازى يعنى از سال ۱۳۴۰ فراهم آمده بود، اين كتاب را تدوين كرديم. آداب و رسوم مردم را از سراسر ايران طى يك فراخوان جمع آورى و بعد فيش بردارى و تدوين كرديم. اين كتاب در واقع جلد اول «رمضان در فرهنگ مردم» است. جلد دوم آن هم بايد تدوين شود. جلد اول اين كتاب مربوط به هفت استان كشور است. اسناد و مدارك بقيه استانها را گردآورى كرده ايم و اين اسناد براساس روايت مردم هر محل و هر استان مكتوب شده اند.»
او درباره شيوه جمع آورى اسناد اين كتاب مى گويد: «در سال ۱۳۴۹ يك فراخوان از طريق راديو _ تلويزيون براى گردآورى مراسم ماه مبارك رمضان داده شد و از سراسر ايران، بسيارى اين آداب و رسوم را مكتوب كردند. به اين ترتيب يكى از پرحجم ترين مطالب گنجينه فرهنگ مردم جمع آورى و در نهايت اين كتاب را براساس همان نوشته ها طبقه بندى، ويرايش و تدوين كردم. اين آداب و مراسم را به صورت تطبيقى بين استانها نوشته و خيلى هم مورد استقبال واقع شد.» وكيليان معتقد است كه براى تدوين جلد دوم اين كتاب بايد بازنگرى جامعى در مورد فيش و اسناد موجود شود. چرا كه بخشى از اين آداب و رسوم متعلق به سه دهه پيش است و با توجه به تحولات و دگرگونى هاى فرهنگى جامعه بايد سنجيده شود. بايد بودجه اى براى اين پژوهش در نظر گرفته شود تا به استانها رفته و فراخوان داده شود و مردم محلى مثل گذشته آداب و رسوم رمضان را براى ما بنويسند و يك پژوهش تطبيقى انجام شود. با اين حال شايد انتقاد از شيوه تدوين كتابخانه اى اين مجموعه و بى توجهى به پژوهش ميدانى محقق بى راه و بى جا نباشد.
اما صرف نظر از نقد ارزشهاى پژوهشى آثار او، گردآورى اسناد براى محققان جدى نيز كافيست كه از احمد وكيليان با احترام ياد كنيم. وكيليان فوق ليسانس فرهنگ و زبانهاى باستانى دارد و عضو انجمن بين المللى فولكلور و قصه شناسى و برنده جايزه كتاب برگزيده مسابقات بين المللى در انجمن فولكلور ايتاليا است. علاوه بر اين وكيليان صاحب امتياز، مديرمسؤول و سردبير «فرهنگ مردم» نيز هست. ضمن اينكه در ادامه راه انجوى شيرازى در راديو فرهنگ همچنان سردبير برنامه فرهنگ مردم است و به عنوان استاد قصه شناسى در دانشگاه صدا و سيما نيز تدريس مى كند.
او كه متولد سال ۱۳۲۶ شيراز است سال گذشته به عنوان پژوهشگر نمونه راديو انتخاب شد و هم اكنون نيز به عنوان كارشناس ارشد اداره فرهنگ و مردم صدا و سيما مشغول به كار است. وكيليان نظرات جالب توجهى درباره محرم دارد كه در كتاب «محرم و فرهنگ مردم» به آنها پرداخته است. مثلاً در جايى مى گويد: «محرم پيامهاى زيادى به همراه دارد و يك آداب و رسوم مذهبى صرف نيست. در همه زمينه ها از قبيل مديريت، يادگيرى ها، مذهب، هنر و در بسيارى ديگر از مسائل مى توانيم تأثير محرم را در ميان فرهنگ عامه مردم ايران مشاهده كنيم. هزاران ضرب المثل، حكايت و ترانه در بخش فرهنگ عامه محرم جمع آورى شده است و اگر در تمام بخش ها و فرهنگ ملى خود جست وجو كنيم مى توانيم نقش آن را در شكل گيرى فرهنگمان ببينيم. محرم مهمترين عامل وحدت ملى و مذهبى ماست كه در هر دوى آنها ريشه عميقى دارد. در ايران و در تمامى جهان بدون هيچ هماهنگى قبلى، علاقه مندان به امام حسين(ع) اين مراسم را به شكل خاصى برگزار مى كنند كه نشانه اهميت اين مسأله در فرهنگ ما و جايگاه آن در تاريخ كشورمان است.»
او درباره تغييرات پيش آمده در عزادارى ها و سوگوارى هاى مربوط به محرم مى گويد: «حادثه شهادت امام حسين(ع) به قدرى عظيم بوده كه بيش از ۱۴۰۰ سال آداب و مراسم گوناگونى براى اين واقعه شكل گرفته است. زيرا امام حسين(ع) و يارانش به راستى حماسه آفريدند. حماسه عاشورا در طول تاريخ يكى از بى نظيرترين، دلخراش ترين و پوياترين وقايعى است كه گروهى از انسانها از سر عقيده و اعتقاد به خدا به وجود آورده اند.
درنتيجه وقتى اين حماسه به ميان عامه مردم مى رود، باتوجه به عقايد آنها تغييرمى كند و شاخ و برگهايى به آن افزوده مى شود. مراسمى كه امروزه با آن مواجهيم، درگذر زمان تغييرات زيادى يافته و با اوج و حضيض هاى فراوانى روبه رو بوده است. زيرا برخى از حكومتها به دليل ظلم و فساد خود بااين حركت انقلابى به مخالفت پرداخته اند.
براى مثال حكومتهاى بنى اميه يا بنى عباس نه تنها عزادارى براى امام حسين(ع) را ممنوع اعلام كرده بودند، بلكه دراين روز جشن برپامى كردند. اما شيعيان در خفا اين مراسم را برپامى داشتند.
او درباره تأثيرات شرايط اقليمى ايران و اين مراسم مى گويد: «مردم داراى آداب و سنتهاى متفاوتى هستند و ازسوى ديگر اكولوژى و وضعيت آب و هوايى نيز در چگونگى اجراى اين مراسم تأثير مى گذارد. همچنين تفاوت وضعيت اقليمى در شمال، جنوب و قسمتهاى مختلف كشور باعث شده است كه اين مراسم در هر نقطه باتوجه به آب و هوا وفرهنگ آن منطقه انجام شد.
وجود نمادهاى متفاوت در استان هاى كشور نيز به همين دليل است. مثلاً در مناطق مركزى، كويرى و حاشيه كويرى نماد نخل وجوددارد يا در مناطق جنوبى شيدانه ديده مى شود كه اين تفاوتها نشان دهنده تأثير فرهنگ و خرده فرهنگها در مراسم عزادارى امام حسين است.
او مى گويد كه اين تأثير تنها متعلق به ايران نيست. بلكه براى مثال در جزاير كارائيب يا در هندوستان در آغاز محرم وسيله اى به نام «تعزيره» ساخته مى شود كه تاحدودى شبيه به نخل در كشور ماست كه آن را به زيباترين شكل تزئين مى كنند و در شهرها مى گردانند و مردم به دنبال آن به عزادارى مى پردازند و درنهايت در ظهر عاشورا اين تعزير ها را به دريا و رودخانه ها مى اندازند و اعتقاد دارند زمانى كه آنها بر اثر برخورد با آب متلاشى مى شوند روح امام حسين (ع) به آسمان صعود كرده است.
وكيليان معتقداست كه «تمامى انسانها و جوامع داراى پشتوانه فرهنگى هستند كه نسل به نسل به آنها رسيده است. شايد انسانها درطول زمان تغييراتى پذيرفته باشند اما اين پشتوانه هاى فرهنگى در ناخودآگاه آنها حضور دائمى دارد.»
او مى گويد: «مردم سرزمين ما در طول تاريخ آيين يكتاپرستى داشته اند كه ظهور اسلام آن را تكميل كرد. نتيجه برخورد فرهنگ ايرانى با اسلام حفظ بخشى از سنتها و اعتقاداتى است كه حتى نزد پيامبر و امامان نيز ارزشمند بوده است. گاهى ايثار و شرافت سياوش با امام حسين (ع) مقايسه مى شود. زيرا در فرهنگ باستان ما سياوش با پشت پا زدن به امور دنيوى مقام والايى مى يابد و زمانى كه دور از وطن شهيد مى شود، در ذهن افراد اسطوره اى مى شود. در آسياى ميانه و بخشى از ايران مراسمى براى او برپامى كردند كه تا حدودى شبيه به عزادارى امام حسين (ع) بوده است و البته هنوز هم در مناطقى اين مراسم برگزارمى شود. حال بايد به اين مسأله توجه كنيم كه ما چنين پشتوانه فرهنگى داشته ايم كه در حافظه تاريخى مان وجوددارد. پس از آن اسلام را مى پذيريم و درپى آن امام حسين به شهادت مى رسد.
نوع شهادت اين دو بزرگوار تاحدودى به هم شباهت دارد. پس مردم مراسم سوگوارى سياوش را وام مى گيرند و با كمى تفاوت براى امام حسين(ع) به كار مى برند.
على رغم تفاوت هاى موجود ميان مراسم عزادارى اين دو ، آنچه اهميت دارد زيبايى عمل و مقام والاى اين دو عزيز است.»
سيداحمد وكيليان درباره جهانى شدن فرهنگ ها مى گويد: «ما در برابر جهانى شدن هيچ چاره اى و راهى نداريم، جز اينكه بخواهيم فرآورده هايى را توليد كنيم كه در بازارجهانى فرهنگ طرفدار داشته باشد چون نه تنها فرهنگ ما كه هر فرهنگى تنها دراين صورت است كه مى تواند زنده و پويا بماند و الا موج فرهنگ مصرفى كه غرب براى جهان فراهم كرده درطى سال هاى آينده به تدريج همه فرهنگ ها و خرده فرهنگ ها را در خود هضم مى كند.»
ازنظر او «يكى از خطرات جهانى شدن اين است كه خرده فرهنگ ها، فرهنگ هاى اقوام و ملل را درخود حل مى كند و ويژگى هاى رفتارى ملل به تدريج رنگ مى بازد. همه فرهنگ هاى كهن و اصيل نگران اين هستند كه مبادا آداب و سنن و مسائل رفتارى آنان دستخوش تغييرشود.» براى همين هم هست كه مى گويد: «اگر به باغى وارد شويم كه همه گل ها و گياهان و گونه هاى گياهى به يك شكل باشد و تنوعى درآن نباشد، قطعاً آن صفا و دلپذيرى را نخواهدداشت. اين مسأله در سال هاى آينده شتاب بيشترى خواهدگرفت چون ملل پيشرفته دنبال آن هستند كه همه دنيا را يك شكل و يك دست كنند و اگر اين اتفاق بيفتد آنها در فروش محصولات خود مشكل جدى نخواهندداشت.»
او مى گويد: «حتى قرآن هم به اين موضوع اشاره دارد كه ما شما را به شعبات و ملت هاى مختلف آفريده ايم . به نظرم وجود زبان ها و فرهنگ هاى گوناگون از ويژگى هاى مثبت انسان است. اگر همه اين را از بشر بگيريم چه چيز مى خواهيم به او بدهيم كه بتواند جايگزين اين تنوع و تمدد باشد.»
سيداحمد وكيليان همچون انجوى با همه مصائب و مشكلات پيش رو در راه كارش كنار آمده و از سر عشق و علاقه راه او را ادامه مى دهد. راهى كه به «فرهنگ مردم» و شناسايى و كشف ريشه هايش منتهى مى شود. خدمتى كه آيندگان قدرش را بيشتر خواهنددانست.