داوود پنهانى
آب قطره قطره از سقف مى چكد. چند روز كه مى گذرد گچ سقف طبله مى كند و بالا مى آيد. يعنى كه شير يا لوله آب آپارتمان طبقه بالا خراب است. ديوار ترك بر مى دارد و نقاشى ساختمان يك سال نشده از رنگ مى افتد. يك جا از كنار ساختمانى كه مى گذرى انگار همين حالاست كه بريزد و نقش زمين شود. سيم هاى برق مشكل دارد. هر گاه كه باران مى بارد، تلفن به سر و صدا كردن مى افتد. نه گچ برى نشانى از هنر و زيبايى دارد، نه پنجره ها چفت ديوار شده اند. زمستان و سرما كه مى شود نمى دانى با اين سوز و سرمايى كه از درز پنجره مى آيد و در خانه جا مى كند چكار كنى. شيرآلات ساختمان همه ايراد دارد. هر چند ماه يكبار ناچارى فكرى به حال چكه هاى آب بكنى. قفل و كليد در ها ايراد دارد. يك جا قفل مشكل دارد و جاى ديگر كليد به حل معما كمكى نمى كند. براى شستشوى كف راهرو، سالن و اتاق خواب، جريان آب بايد به سمت آشپزخانه هدايت شود. آن كه اين ساختمان را مى ساخته فكرى به حال خروج آب از اتاق و سالن نكرده است. همينجورى چار ديوارى را ساخته و به حال خود ر ها كرده است. يعنى كه آمده چيزى بسازد و بفروشد و برود. براى او چه اهميتى دارد كه در اين واحد هاى آپارتمانى چه كسانى قرار است زندگى كنند. در اتاق خواب دود كش براى بخارى هست، اما خبرى از لوله گاز نيست. يعنى كه نمى شود زمستان طولانى در اين اتاق پا گذاشت.
اين ها همه نمونه هايى است از ايراد ها و اشكالاتى كه در طراحى و ساخت آپارتمان هاى شهر وجود دارد و براى شهروندان مشكل ايجاد مى كند. شهروندانى كه با هزار و يك سختى توانسته اند پولى فراهم كرده و خانه اى براى زندگى خود خريده يا اجاره كنند. با اين حال اجاره يا خريد هر ملكى در اين شهر به معناى پايان مشكلات زندگى و آپارتمان نشينى در آن نيست. قطر ديوار ها آنقدر نازك است كه صحبت هاى همسايه به داخل اتاق آدم نفوذ مى كند. تو هم كه بخواهى كمى - تنها كمى - بلند تر از حد معمول صحبت كنى اين آقاى همسايه است كه بر ديوار مى كوبد تا متوجه شوى كه بايد صدايت را پائين بياورى. وضع ساخت و ساز در شهر ما جداى از مشكلاتى كه در تهيه مسكن وجود دارد از زواياى ديگرى نيز قابل بررسى است.
نظارت بيشتر، استحكام بيشتر
نواقص موجود در ساخت يك ساختمان تنها زمانى آشكار مى شود كه يك خانواده در واحدى از آن ساكن شده و مدتى به زندگى در آن مكان ادامه دهد. كارشناسان گسترش موج بساز بفروشى در سال هاى گذشته و نبود نظارت كافى بر نحوه ساخت و ساز بنا در شهر تهران را به عنوان عمده ترين دلايل به وجود آمدن چنين وضعيتى بر مى شمارند. مشكلاتى كه بر سطح استحكام يك بنا تأثير نهاده از عمر مفيد آن كم مى كند. مهندس «ابوالقاسم وحدتى اصل» قائم مقام معاونت شهر سازى و معمارى شهردارى تهران، با بيان اين كه عمده ترين مشكل در استحكام ساختمان ها آموزش نديدن كارگران و تكنيسين هاى ساختمان است، بر لزوم آموزش به آنان تأكيد كرده و مى افزايد: «بيشتر كارگران و تكنيسين هايى كه در ساخت و ساز ساختمان ها فعاليت مى كنند تجربى هستند و آموزش لازم را در اين زمينه نديده اند. چنانچه وزارت مسكن و وزارت كار نيروهايى را براى اين كار آموزش دهند و آن را به شهردارى معرفى كنند، شهردارى مى تواند از آنان كه داراى آگاهى كافى در اين زمينه هستند براى ساخت و ساز استفاده كند. »
وحدتى اصل با بيان اين كه هم اكنون نظارت دقيقى برساخت و ساز ساختمان ها وجود ندارد، ادامه مى دهد: «مالكان بيشتر ساختمان ها كارگران معمولى را كه هيچ آموزشى در اين زمينه نديده اند براى كار انتخاب مى كنند و هيچ نظارت وكنترلى بر استفاده از كارگران وجود ندارد.
به عنوان مثال جوشكارى اسكلت ساختمان ها مهندسى خاص خود را دارد و بايد با استفاده از اشعه ايكس مشخص شود كه همه شكاف هاى محل جوش پر شده است، اما مهندسان مشاور كمتر با اين روش نظارت مى كنند. به همين دليل نبايد اجازه ساخت و ساز به هر كسى داده شود و واگذارى اين كار بايد متعلق به گروه خاصى باشد كه شهردارى مسئوليت را از آنها بخواهد. اين كار به تنهايى وظيفه شهردارى نيست و شهردارى بايد با هماهنگى وزارت كار و وزارت مسكن آن را انجام دهد. »
قائم مقام معاونت شهر سازى و معمارى شهردارى تهران ادامه مى دهد:«چنانچه نيروى كار متخصص و ماهر داشته باشيم براى هر بخش از ساخت ساختمان به آن مراجعه مى كنيم و مى توانيم به درستى بر كار نظارت داشته و مسئوليت را نيز از آن بخواهيم. براى گام نخست شهردارى تهران استفاده از بتون استاندارد را در ساختمان ها اجبارى كرد و شركت هاى بتون استاندارد را نيز معرفى كرد تا مردم براى خريد با مشكل مواجه نشوند.»
مشكل مورد نظر تنها به تهران محدود نمى شود. چندى پيش مهندس«شقاقى» رئيس سازمان نظام مهندسى آذربايجان شرقى با اشاره به اين موضوع اعلام كرده بود كه بيش از ۷۰ درصد ساخت و ساز ها به وسيله افراد بى تخصص صورت مى گيرد. وى با اشاره به وضع استان زيرنظر خويش گفته بود:«در استان آذربايجان شرقى هر ساله حدود ۳ هزار و ۸۰۰ پرونده به افراد خصوصى واگذار مى شود كه همه اين ها به صورت غيرحرفه اى و به وسيله افراد بى تخصص ساخت وساز مى شود. »
به گفته اين كارشناس پائين بودن عمر مفيد ساختمان ها بزرگ ترين چالش ساختمان سازى كشور نسبت به ديگر كشور ها است. اين در حالى است كه در قانون نظام مهندسى عمران كشور بار ها تأكيد شده كه ساخت و ساز ها بايد از سوى مهندسى عمران و فارغ التحصيلان اين رشته اداره و ساخته شود كه اين امر در كشورمان كمتر رعايت مى شود. مهندس شقاقى، نيز بر اين نكته تأكيد گذاشته مى افزايد : «هدف قانون استفاده از افراد متخصص اين است كه با ايجاد نوآورى ها و فناورى هايى كه در دنياى امروز مطرح است، كيفيت ساخت و ساز ها و عمر ساختمان ها را ارتقاء بخشد.»
معمارى غير اصولى
به گفته كارشناسان مسكن، سنتى بودن ساخت و ساز و استفاده نكردن از فناورى هاى نوين ساختمان سازى از جمله عواملى است كه با اتلاف انبوهى از سرمايه، وقت و مصالح ساختمانى موجب هرز منابع و افزايش قيمت تمام شده مسكن مى شود. در كنار اين موضوع مى توان به موارد ناخوشايند ديگرى نيز اشاره كرد. مواردى كه تأثير بصرى آن در شهر به صورت ساختمان هايى نازيبا و در هم و بر هم خود نمايى مى كند. معمارى بى قواره اى كه هيچ اصالتى در آن مشاهده نمى شود يكى از تأثيرات آشكار اين بى توجهى است. مهندس«عباس اخلاصى» مديركل معمارى و ساختمان شهردارى تهران، با تأكيد بر لزوم توجه شهروندان به مسائل محيطى و ساخت و سازهاى شهر و بويژه نماهاى شهرى مى گويد: «واقعيت اين است كه معمارى شهر تهران در وضع نابسامانى قرار دارد، به طورى كه تأثيرات آن بر عوامل محيطى، بافت شهرى و غيره كاملاً مشهود است و نمى توان منكر آن شد. سيماى شهرى در وضع كنونى داراى ديد مطلوبى نيست و معمارى ناهمگون ساختمان ها و عملكرد نامناسب آن بر منظر شهرى تأثيرات منفى گذاشته است. نخستين گام در اين راستا آگاهى مردم از محيط است و با توجه به مشكلات زندگى شهرى كه موجب غفلت از بسيارى از مسائل پيرامون ما مى شود، تشويق شهروندان و احساس مسئوليت آنان در توجه به محيط اطراف و رفع مشكلات موجود، از اهميت بسيارى برخوردار است. »
وى حضور شهروندان و توجه آنان به نماهاى شهرى را حائز اهميت عنوان كرده ادامه مى دهد:« آگاه كردن شهروندان نسبت به مسائل محيطى موجب مى شود تا آنها تحرك پيدا كرده، نماهاى زيبا را شناسايى و معرفى كنند و از مسئولان خواستار رفع بسيارى از مشكلات شوند. مشكلى كه هم اكنون وجود دارد اين است كه مردم نسبت به ساخت و ساز بى توجه هستند و اين وظيفه ماست كه با راهكارهاى مختلف آنها را تشويق به همكارى كنيم و از نظرات متخصصان معمارى و صاحبنظران اين موضوع در رفع مشكلات موجود بويژه در نماهاى شهر تهران استفاده كنيم. »معمارى نا زيبا و بى توجهى به توليد يا استفاده از مصالح ساختمانى به كار رفته در ساختمان هاى مسكونى يكى از چالش هاى كنونى عرصه ساختمان و معمارى در ايران به شمار مى آيد مشكلى كه مؤسسه استاندارد و تحقيقات صنعتى ايران براى رفع بخشى از آن در قسمت توليد با صدور اطلاعيه اى به شركت هاى توليد كننده مصالح ساختمانى نسبت به بى توجهى آنها به رعايت استاندارد واكنش نشان داده و اعلام كرد : «در صورتى كه تا پايان سال ۸۶ نسبت به دريافت پروانه كاربرد علامت استاندارد اقدام نكنند ضمن لغو پروانه توليد آنان، اسامى واحد هاى توليد كننده مصالح غير استاندارد را در جرايد منتشر خواهد كرد. » در اين اطلاعيه به شركت هاى مزبور اعلان شده كه در راستاى اجراى مصوبه هيأت وزيران، مصالح ساختمانى مشمول مقررات استانداردهاى اجبارى هستند از اين رو توليدكنندگان مصالح ساختمانى كه نشان استاندارد ندارند مكلفند در اسرع وقت با مراجعه به ادارات مركزى استاندارد استان ها از شرايط توليد اين نوع فرآورده ها مطلع شوند. در ادامه اين اطلاعيه تأكيد شده است بديهى است توليدكنندگانى كه تا پايان سال ۱۳۸۶ موفق به دريافت پروانه كاربرد علامت استاندارد ايران نشوند ضمن معرفى آنها به وسيله جرايد پروانه توليدشان لغو مى شود . چنين حركتى در نوع خود كارى درخور و مناسب است. با اين حال يك سوى ديگر ماجرا به اعتقاد مهندس «حميد ياورى»كارشناس مسكن و ساختمان به گسترش موج بساز و بفروشى در كشور بازمى گردد. وى در اين باره مى گويد:«بساز و بفروش اصولاً دغدغه اى براى ساخت يك ساختمان استاندارد ندارد. وى كسى است كه با سرمايه گذارى مختصر و محدود خود مى خواهد هر چه زودتر ساختمان را به مرحله فروش و سود رسانى برساند. خب در نتيجه دغدغه چندانى براى ساخت يك بناى محكم و اصولى ندارد. بالا رفتن ارزش افزوده زمين در كشور و بويژه شهرهاى بزرگ نيز به موج دلالى و واسطه گرى در اين عرصه افزوده است. اگر نظارت هاى سخت گيرانه هم نبود، وضع ساختمان هاى ما از همين هم كه هست بدتر مى شد. استفاده از مصالح نا مرغوب و ارزان قيمت در كنار نقشه هاى غير اصولى بخشى از اقدام هايى است كه چنين افرادى به آن دامن مى زنند. »
شهر با همه بزرگى اش بخشى از هويت ماست. ميراث مشتركى است كه در تمامى روزنه هايش تاريخ و فرهنگ ما نهفته است. آجر به آجر خاطره است، زندگى است. اين كه ما در قبال تمامى موضوع هاى آن بى توجه باشيم چيزى نيست جز بى توجهى افزون ترى كه به كل زندگى خود داريم. استحكام و زيبايى بنا در شهر هاى ما از اين زاويه اهميت فراوانى دارد. ديوارى اگر بلغزد تازه آنجاست كه مى گوييم اى كاش زودتر مى جنبيديم.