فاطمه اميرى

پوسترى با زمينه اى سرخ، روى آن تصوير زنى است كه دستى جلوى دهانش را گرفته است و روى ديوار بالاى سر جايگاه ويژه سخنرانان در نشست بررسى ابعاد خشونت در خانواده به مناسبت روز جهانى خانواده، نصب شده است. اما پيش از شروع جلسه، چسبى كه پوستر با آن روى ديوار چسبانده شده ، وزنش را تحمل نمى كند و پوستر ويژه برگزارى مراسم روز جهانى خانواده، از روى ديوار به پائين سقوط مى كند و تا آخر جلسه همان جا مى ماند.
مى توانى يك زن باشى و مورد خشونت قرار گرفته باشى يا نه! مى توانى سرپرست كودك باشى و او را مورد خشونت قرار بدهى يا نه و يا در كوچه و خيابان شاهد خشونت پدر ومادرى با كودكشان باشى. خشونت مى تواند برايت يك كابوس شود و زندگى ات را در خواب و بيدارى احاطه كند يا مى تواند آن قدر با تو غريبگى كند كه بعد از شنيدن آمارهاى مربوط به خشونت عليه زنان و كودكان ، زير باد كولر سالن اجتماعات سازمان دفاع از قربانيان خشونت آبميوه و شيرينى ات را بخورى و فقط نچ نچ كنى و دل بسپارى به بقيه پيام هاى بهداشتى كه به مناسبت روز جهانى خانواده روى در و ديوارهاى محل برگزارى نشست چسبانده شده و آنها را مرور كنى:
ـ در خانواده متعادل اعضا يكديگر را دوست دارند و براى يكديگر ارزش قائلند.
ـ در خانواده متعادل هماهنگى و همكارى افراد به طور كامل وجود دارد.
ـ در خانواده متعادل افراد خانواده، ملاحظه و رعايت يكديگر را نموده، قادر به بيان صحبت و غم و رنج هاى خود به هم هستند.
ـ درخانواده متعادل ميان اعضاى خانواده در امور خانه مشورت صورت مى گيرد و هر عضو سعى مى كند به سخنان ديگرى گوش فرا دهد و حرف هاى او را درك كند.
منشأ آسيب ها
مراسم روز جهانى خانواده ، يك روز پيش از فرارسيدن آن از طرف سازمان دفاع از قربانيان خشونت در سالن اجتماعات مركز مشاوره رها شروع شد. ليلا بهنام مدير و برگزاركننده مراسم علت برگزارى اين نشست را در يك روز جلوتر از روز جهانى خانواده ـ ۲۴ارديبهشت ـ «تداخل نداشتن با برنامه هاى مشابه در روز جهانى خانواده اعلام كرد و بلافاصله هم از دكتر صمدى راد عضو هيأت علمى دانشگاه علامه كه دكتراى تخصصى مددكارى اجتماعى و سياست هاى رفاهى نيز دارد دعوت كرد تا به بررسى «ابعادجامعه شناختى موضوع خشونت در خانواده» بپردازد. دكتر صمدى راد در ابتدا به طرح مشابهى اشاره كرد كه چندسال قبل در دبيرخانه دانشگاه علوم بهزيستى و توانبخشى براى بررسى موضوع خشونت خانگى مورد توجه قرار گرفت و افزود: حالا كه بعد از گذشت چندسال از سرنوشت طرح خبرى ندارم ، خوشحالم كه يك مركز ديگر اين پرچم را برداشته و شروع به حركت كرده است.»
به عقيده دكتر صمدى راد «دست اندركاران مطالعات جامعه شناختى اذعان دارند كه منشأ اكثر آسيب هاى اجتماعى نظير اعتياد، روسپيگرى و فرار از خانه خشونت خانگى است و چون اين خشونت در خانواده صورت مى گيرد خانواده حوزه خصوصى افراد محسوب مى شود، مداخلات پليسى و قضايى دراين حوزه نيز كم رنگ و ناچيز است.»
دكتر صمدى راد گفت : «حتى گاهى در سمت يك مشاور و مددكار اجتماعى با مواردى از خشونت خانگى مواجه مى شويم كه از حد تحمل من فراتر است.» به گفته او منظور از خشونت خانگى «آزار جسمى، روانى ، عاطفى و جنسى» عليه كودكان، زنان و سالمندان مقيم يك خانوار است و مى تواند به هر شكلى براى افرادى از هر سن و جنس و طبقه اى اتفاق بيفتد. هرچند امروزه اين موضوع زنان و كودكان را بيشتر دامنگير خودكرده است.
پاسخ دكتر صمدى راد به اين پرسش كه چرا در خانواده هاى ما، خشونت عليه زنان و كودكان اتفاق مى افتد، اين است كه : چون در جامعه ما زنان و مردان از آموزش لازم و كافى براى تشكيل خانواده برخوردار نيستند: «درجامعه اى كه شما براى ساختن يك آلونك يا اضافه كردن يك اتاق به خانه تان نيازمند دهها مجوز از سازمان هاى مختلف هستيد، براى ساختن و پرورش يك انسان هيچ نظارتى و كنترلى نيست. هركس هرطور كه دوست دارد و به هرتعداد كه مى خواهد فرزند مى آورد. چه مرد و چه زن بدون آمادگى و كسب شايستگى هاى لازم تشكيل خانواده مى دهند. همين است كه شاهد آمار بالاى طلاق و كشمكش هاى بسيار ميان زنان و مردان در سال هاى اول شروع زندگى مشترك هستيم.»
آمارهاى جهانى نشان مى دهد يك چهارم تمامى جرايم گزارش شده و نيمى از جنايت هاى خانگى هرساله عليه زنان است. به گفته دكتر صمدى راد آثار سوءرفتار و خشونت درخانواده براى سال هاى متمادى در جامعه برجاى مى ماند، مرتب تكرار شده و شديدتر هم مى شود.
سه واژه جادويى
«چرا آقايان را به اين جلسه دعوت نكرده ايد؟!» دكتر هادى معتمدى روانپزشك و عضو هيأت علمى دانشگاه علوم بهزيستى در نوبت سخنرانى خود رو به برگزاركنندگان اين نشست، پرسش هاى ديگرى را هم مطرح كرد:«چرا هميشه روز جهانى خانواده كه مى شود، مخاطب ما زنان هستند؟ چرا حضور مردها دراين قبيل جلسات كمتر است؟ آيا آنها نبايد از نتايج خشونت درخانواده آگاه شوند؟ بدانند وقتى مردى به زن يا دخترش بى حرمتى مى كند يا سيلى به گوش او مى زند، اين رفتارش چه پيامدهايى مى تواند داشته باشد؟!» دكتر معتمدى كه در رأس يك تيم پژوهشى در حال مطالعه قاچاق انسان و رابطه آن با خشونت خانگى است ، اظهار اميدوارى مى كند كه نتايج پژوهش و مطالعات آنهابه گنجاندن مبحث خشونت خانگى در مدارس پسرانه منجر شود تا مردان كه عمدتاً از بحث خشونت خانگى مورد سوءظن هستند دست به خشونت عليه زنان نزنند.
او سپس به آمارهايى دراين رابطه اشاره كرد:«سالانه در دنيا ۱۲۰هزار زن و كودك به كشورهاى اروپاى غربى قاچاق مى شوند. در دنيا حدود ۶۰۰ تا ۸۰۰هزار انسان از مرزها قاچاق مى شوندكه نيمى از آنها كودكان هستند. ۸۰ درصد افرادى كه قاچاق مى شوند، زن و كودكند. در خلال سال هاى ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۸ حدود ۲۵۸ هزار زن در كشورهاى اروپايى مورد آزار جنسى قرار گرفته اند.» به گفته دكتر معتمدى ، براساس تحقيقات صورت گرفته بيشترين قاچاق انسان به كشورهاى آسيايى مربوط مى شودكه به مقصد كشورهاى اروپايى صورت مى گيرد. هر زن آسيايى در آمريكا ۲۰هزار دلار فروخته مى شود. چند قرن برده دارى منجر به بردگى ۱۱‎/۵ ميليون نفر آفريقايى شد، اما يك دهه حدود ۳۰ميليون نفر قاچاق شده اند كه به نوعى برده دارى مدرن محسوب مى شود و زنان بيشترين گروه آسيب پذير دراين ميان هستند. در كشورهاى مقصد بعد از سوءاستفاده جنسى به كار در كارخانه هاى آلوده به مواد شيميايى و در شرايط غيرانسانى وادار مى شوند. بسيارى از زنان و دختران طعمه هاى قاچاق انسان، زنان و كودكانى هستند كه خشونت خانگى عليه آنها ، زمينه فرارشان را از خانواده فراهم كرده است. بسيارى از دخترانى كه از خانه فرار مى كنند، ديگر هرگز شناخته نمى شوند. آموزش، مشاركت مردم و مديريت و برنامه ريزى علمى به عقيده دكتر معتمدى سه واژه جادويى اند كه مى تواند به مبارزه عليه پديده خشونت خانگى و به تبع آن قاچاق انسان بينجامد.
هنر مذاكره
سناريوى اصلى خشونت هاى خانوادگى اين است كه يكى شروع مى كند و آن يكى ادامه مى دهد. دكتر اصغرنژاد روانشناس، عضو هيأت علمى دانشگاه علوم پزشكى ايران معتقد است: «بايد ياد بگيريم كه اصلاً شروع كننده بگونگو نباشيم. يا اگر طرف ديگر شروع كرد، ما ادامه ندهيم. ويژگى مشترك انسان و حيوان ستيز، گريز و تسليم است. اما ويژگى مهم انسان توانايى مذاكره كردن است. اين ۴نوع رابطه كه فرد بجنگد، تابع و تسليم شود، فرار يا مذاكره كند، مى تواند ميان هر دو نفر انسان برقرار بشود. پيام ما به خانواده ها بايد اين باشد يا مثل دو دوست باهم زندگى كنيد يا مثل دو دوست از هم جدا شويد و وقتى جدا مى شوى براى طرف مقابلت آرزوى سعادت و خوبى كن تا تأثير منفى جدايى در ذهن و روح هر دو طرف باقى نماند.»
خشونت درخانواده ها وقتى اتفاق مى افتد كه اعضاى خانواده ياد نگرفته اند كه چگونه موضوعى را ميان خود ازطريق مذاكره حل و فصل كنند. دكتر اصغرنژاد با تأكيد براين موضوع كه تمام توان خود را روى موضوع پيشگيرى از بروز آسيب هاى اجتماعى درخانواده ها گذاشته در ادامه سخنرانى خود تأكيد مى كندكه : «وقتى مردم نمى توانندمذاكره كنند، دست به خشونت مى زنند. در نهايت وقتى نمى توانند مذاكره كنند، مى توانند از مشورت و راهنمايى مشاوره در يك محيط آرام استفاده كنند و اين كه ياد بگيرند شنونده خوب و مذاكره كننده خوبى باشند و با هم همدلى كنند و درهنگام بروز مشكل دنبال مقصر نگردند و واضح و روشن خواسته هايشان را بيان كنند.» وقتى موضوع اصلاح رفتارها به ميان مى آيد بيشتر انسان ها به دنبال اصلاح و تغيير دادن رفتار طرف مقابل خود هستند. اما دكتر اصغرنژاد در پايان سخنرانى اش اضافه كرد: همه ما اين اصلاح را بايد از خود شروع كنيم وبه خود بگوييم لحن من، صداى من،حركات من بايد اصلاح شود. گاهى از بيرون به خود نگاه كنيم تا بفهميم رفتارها، حرفها و حركات مان تاچه حد مى تواند برانگيزاننده و تحريك كننده باشد.
حل مشكل خارج از خانواده
«چگونه مى توانيم به كسانى كه به دادگاه هاى خانواده مراجعه مى كنندكه به طور عمده زنان هستند، به گونه اى كمك كنيم تا كارى را كه آغاز كرده اند آسان تر و سريع تر طى كنند.» اين هدف پژوهشى بود كه از سوى تيمى به هدايت دكتر ژاله شادى طلب جامعه شناس و مدرس دانشگاه و باهمكارى مجتمع قضايى خانواده درجنوب شهر تهران صورت گرفت . اما دكتر شادى طلب در نشست روز ۲۴ ارديبهشت به مناسبت روز جهانى خانواده گفت:« طى پژوهش به اين نتيجه رسيديم كه بهتر است هدف تحقيق را روى اين موضوع قرار دهيم كه اصولاً چه كنيم تا زنان به دادگاه نيايند. چرا كه در بسيارى از موارد مشكل را در خارج از دادگاه مى توان حل كرد و وقتى زنان به دادگاه مى روند، فرايند حل مشكلى كه مى تواند خيلى ساده در بيرون از دادگاه انجام شود، سخت تر و پيچيده تر مى شود و در نهايت زنان را به منظورى كه دارند هم نمى رساند.»
ايجاد واحد مشاوره و نقش آن در كاستن از ميزان طلاق، طرحى است كه با پيشنهاد دكتر شادى طلب و باهمكارى دادگاه خانواده جنوب تهران در بهمن سال ۸۵ شروع مى شود و درست روز ۲۴ ارديبهشت ۸۶ كه دكتر شادى طلب درحال بيان نتايج آن بود به پايان مى رسد. «حدود ۵۱۹ پرونده طلاق كه از سوى زنان با محوريت مسأله مهريه در دادگاه خانواده گشوده شده بود در ۳ ماه مورد مطالعه قرار گرفت و افراد بعد از ارائه دادخواست ، از خدمات واحد مشاوره حاضر در مجتمع استفاده كردند. نتيجه اين شد كه ۳۵ درصد اين پرونده ها درهمان مرحله مشاوره با صلح و سازش طرفين و انصراف از پيگيرى آنها مختومه شد.»
به عقيده دكتر شادى طلب «بايد بپذيريم كه اين خانواده ها با مشاوره باقى مى مانند.»