Iran Newspaper - شهرى

بحران هاى جمعيتى و زيست محيطى در مراكز فعاليتى انسان، كه همانا شهرها هستند به مرور وضوحى بيشتر مى يابد.
هرآن كس كه مى تواند از شهر مى گريزد و به نواحى حومه اى پناهنده مى شود. اراضى ارزشمند خارج شهرى را ساختمان ها و ضمائم آنها مى بلعند. تپه ها و بلندى ها را بولدوزرها هموار مى كنند ودره ها براى جاى دادن جمعيتى كه به سرعت در اطراف گسترده مى شود از سنگ و خاك انباشته مى شود. اين رويدادها به منزله بروز تغييرات درچهره طبيعى زمين با عواقب پيش بينى نشده و اكثراً نامطلوب ، اشغال نواحى وسيع تر از سوى انسان، رفت وآمد بيشتر ، هدردادن زمان و انرژى يا به بيان ساده تر توليد آلودگى بيشتر در محيط است.

در حال حاضر ۵ عنصر تشكيل دهنده شهر يعنى «طبيعت»، «آدمى»، «جامعه»، «پوسته» و «شبكه ها» با بدترين شرايط ممكن در طول تاريخ مواجه شده اند. شايد بهتر باشد عصرى را كه در آن زندگى مى كنيم به علت تغييراتى كه از جانب بشر متوجه چهره محيط طبيعى آن گشته است، عصر بولدوزر نامگذارى كنيم. انسان ها نه تنها زيبايى شريان هاى طبيعى يعنى سواحل، رودخانه ها و دره ها را كه زمانى تيماردار و زندگى بخش شهرهاى ما بوده اند يا تپه هايى كه آنجا را از آسيب دشمنان و سيلاب ها مصون مى داشتند به وسيله بولدوزرها در هم ريخته اند بلكه هوايى را هم كه در آن تنفس مى كنيم مسموم و آبى را كه زندگى وابسته به آن است آلوده كرده اند.
به موازات انهدام سازمان داخلى شهرهايى كه هر روز گسترده تر مى شوند بدون آن كه به شكل آن توجه شود، مناظر شهرى نيز هرگونه ارتباط مناسب با چشم اندازهاى طبيعى پيرامون و محيط وسيع تر را، كه خود مى بايد عضوى ارگانيك از آن باشند، از دست داده اند. امروزه در آبادى هاى شهرى و بويژه در مادر شهرها، ارتباط مستقيم با محيط طبيعى يا بسيار ناچيز است يا اين كه اصلاً وجود ندارد. اين شهرها وظيفه «گردآورى» خود را منحصر كرده اند به كنار هم چيدن اشكالى مصنوعى كه ريشه در اماكن ديگر دارند.
بردگى آدمى نسبت به محيط مصنوعى روز به روز بيشتر مى شود. اكنون انسان براى نخستين بار در طول تاريخ در شهرهايش امنيت كمترى نسبت به مناطق خارج شهرى دارد.
او از آزادى ابتدايى قدم زدن در خيابان ها و نشستن در ميادين شهرش محروم و مجبور شده است به خاطر گريز از سر و صداى خيابان ها به زندگى در پشت پنجره هاى بسته تن دهد. اجبار، محروميت و فقدان امنيت انسان را واداشته تا ميان عزلت گزينى در داخل محدوده شهر و گريز هميشگى از آن يكى را انتخاب كند. لذا آدمى نه به علت تهديدهاى بيگانه و بيرونى بلكه به علت فجايعى درونى كه خودش آفريده است، از شهر مى گريزد اما راننده اى كه شتابان شهر را پشت سر مى نهد، درمى يابد كه فشردگى شهر را به بزرگراه انتقال داده و زمانى كه به مقصد خود در حومه اى دوردست مى رسد، مى بيند آن روستايى را كه در انديشه داشته ناپديد شده است و از بركت بزرگراه به جاى آن حومه اى دود گرفته به رنگ تيره شهر خودش روييده است. اكنون شهرنشينان ظاهر موجوداتى افسانه اى را به خود گرفته اند كه نيمى از بدن آنها به انسان و نيم ديگر آن به اتومبيل تعلق دارد. جامعه نيز عملكرد سابق خود را از دست داده است. به موازات كاهش تماس هاى حضورى ميان آدم ها، كه ناشى از توسعه وسايل پيشرفته ارتباطات راه دور است، با گسترش مادرشهرها، فواصل فيزيكى ميان انسان ها افزايش مى يابد. از سوى ديگر، ازدحام جمعيتى شهروندان در شهر و حضور همه جانبه «ديگران»، آنان را از حق داشتن عرصه اى خصوصى نيز محروم مى كند. اكنون شهرنشينان از تماس هاى اجتماعى و خلوت كمترى برخوردارند و در واقع هر دو عرصه خصوصى و جمع زندگى را از دست داده اند.
عنصر پرتنوع «شبكه ها» كه تمامى شبكه هاى تسهيلاتى ارتباطى و حمل ونقل شهرى را در بر مى گيرد، در سال هاى اخير با شتاب بسيار گسترش يافته است، اما هنوز نمى توان ترافيك عمومى شهرها را مناسب حال آدمى دانست يا اين كه راه آهن شهرى و بزرگراه ها را مساعدت هاى موفقيت آميز در آفرينش محيط هاى شهرى تلقى كرد. آنها مصرف كنندگان انرژى و اراضى پربهاى شهرى اند و به رشد بى وقفه مادر شهر، يارى رسانيده اند. علاوه براين، استفاده بيش از حد از آنها به همراه گسترش پى درپى شهر موجب بالارفتن هزينه هاى مربوط به نگهدارى، بهبود و توسعه آتى آنها شده است. صرف درآمدهاى عمومى در هزينه هاى گزاف اين گونه فعاليت ها، شهردارى ها را واداشته تا با حذف برخى خدمات عام المنفعه يا افزودن به درآمد خود از طريق تحميل ماليات بيشتر بر شهروندان، كمبودها را جبران كنند. مى دانيم اين راه حل ها هر دو ، براى صاحبان درآمدهاى متوسط و پايين زيانبخش است.
تهران
آغاز توسعه برون زاى تهران آن هم با افزايش درآمدهاى نفتى و ادغام اقتصاد سنتى در اقتصاد سرمايه گذارى در كنار عوامل برشمرده زير سبب سرعت تغييرات نامتوازن و از هم گسيختگى جامعه شهرى و ناپايدارى اجتماعى و فرهنگى شهر شد:
ـ بر هم خوردن تعادل سنتى بخش هاى اقتصادى و كاهش نقش روستا و توليدات كشاورزى و دامى بر اثر افزايش درآمدهاى نفتى و به تبع آن رواج مصرف گرايى با الگوى غربى و بدون توليد.
ـ سرعت گرفتن مهاجرت به تهران و رشد فزاينده جمعيت و رشد شديد نهادهاى آموزشى، بهداشتى، خدماتى و تجمع آنها .
ـ گسترش فقر و شكاف طبقاتى به مرور زمان و معضل رشد بيكارى .
ـ ناهماهنگى رشد شهر و تمركز جمعيت بويژه رشد جمعيت جوان تهران .
با توسعه زيرساخت هاى اجتماعى ، فرهنگى و امكانات گذران اوقات فراغت و در نهايت تحولات كالبدى شهر تهران بويژه مسأله فروش تراكم يا فروش فضاى شهرى به عنوان اصلى ترين راه تأمين درآمد از يك سو سبب اغتشاش فضايى و كالبدى و به هم خوردن هويت شهرى شد و به همين اندازه مقياس انسانى در فضا نابود شد و بدين سان شهر بى اعتنا به ضرورت توسعه فضاهاى فرهنگى و اجتماعى و گسترش عرصه عمومى به صورت نامتوازن توسعه پيدا كرد.
عليرضا ابراهيمى
كارشناس مديريت شهرى