مهرى حقانى

تيرماه، آخرين لحظات خميازه كشدار سكونت در خوابگاه هاى دانشجويى است. بيدارى شب هاى امتحان به خلسه يك قورى چاى دوام مى آورد و روزهاى گرم به گشودن پنجره اى پناه مى جويد. خوابگاه دانشجويى، يك مسكن اضطرارى و يك توفيق اجبارى براى گردهمايى دانشجويان غربت نشين است، لحظات خوشى كه مى روند تا براى سال هاى دور در مرور خاطرات به ياد بيايند. جامعه شناسى، روانشناسى، اقتصاد و پيامدهاى زندگى خوابگاهى، داستانى سربسته در همان اتاق هاى در محاصره تخت ها باقى مى ماند و كمتر راهكار يا تدبيرى براى آسيب شناسى ۴ تا ۸ سال از سرنوشت سازترين سال هاى جوانى و كارشناسى زندگى خوابگاهى ـ دانشجويى باقى مى ماند. اگرچه همين اندازه، يافتن سرپناهى در شهرى غريب و گذراندن روزهاى درس و دانشگاه در زيرسقفى و سهميه غذايى؛ كه كافى هم نيست ولى براى خيل دانشجويان موجود لازم و مغتنم به چشم مى آيد. پس اين چند سال نيز بگذرد، حتى اگر روانشناسى، جامعه شناسى و آسيب شناسى خوابگاه نداشته باشيم.
قرعه خوابگاه
از كل پذيرفته شدگان دانشگاه ها فقط ۲۵ درصد از آنها وارد دوره هاى روزانه مى شوند. دوره هاى شبانه يا دانشگاه آزاد پذيراى باقيمانده پذيرفته شدگان است و در اين ميان تمامى ۲۵ درصد پذيرفته شدگان دوره هاى روزانه نيز شانس استفاده از خوابگاه ها را ندارند. بدين ترتيب ۱۳۷ هزار دانشجوى ساكن در خوابگاه ها نيز با تراكم زياد در اين مكان ها زندگى مى كنند و در اين ميان حدود ۷۰۰ هزار دانشجوى متقاضى نيز از اسكان خوابگاهى محرومند.
مهندس مهرداد فولادى نژاد رئيس صندوق رفاه دانشجويان وزارت علوم وضعيت تقاضا براى خوابگاه ها در دانشگاه ها را بدين شرح بيان مى كند: «هم اكنون حدود ۱۱۰۰ دانشگاه، مؤسسه و مركز آموزش عالى و بيش از دو ميليون و ۵۰۰ دانشجو در كشور وجود دارد كه از اين تعداد بيش از ۹۰۰ هزار دانشجو متقاضى خوابگاه هستند. ۶۹۰ خوابگاه نيز حدود ۱۳۷ هزار دانشجوى متقاضى را زير پوشش دارد كه در نتيجه ۷۰۰هزار دانشجوى نيازمند خوابگاه در وزارت علوم باقى مى مانند. از ۶۹۰ خوابگاه موجود، ۷۲ خوابگاه خودگردان، ۴۴ خوابگاه استيجارى و بقيه ملكى هستند. دختران در ۳۴۴ خوابگاه و پسران در ۳۰۷ خوابگاه جا گرفته اند كه البته ۳۹ خوابگاه نيز مربوط به متأهلين است.» اگر كليه خوابگاه هاى كشور به خوابگاه هاى ملكى تبديل شوند، بخشى از مشكلات خوابگاهى برطرف مى شود. در نتيجه بايد خوابگاه هاى استيجارى و خودگردان هم به خوابگاه ملكى تبديل شوند. اين مسأله از آنجا اهميت دارد كه تخليه خوابگاه هاى استيجارى يكى از مشكلات هر ساله وزارت علوم است. اين مسأله بيش از هرچيز نيازمند تخصيص بودجه اى مناسب و همه جانبه براى مشكل خوابگاه هاى كشور است.
اين وضعيت در حالى است كه استاندارد مطلوب، ايجاد خوابگاه يك نفره است در حالى كه در دانشگاه هاى كشور خوابگاه هاى ۸ ، ۱۶ و يا حتى ۲۲ نفر نيز وجود دارد. از سويى افزايش ظرفيت دانشگاه ها نيازمند افزايش ظرفيت خوابگاهى است حال آن كه تعداد خوابگاه هاى دانشجويى افزايشى نداشته است.
جغرافياى خوابگاه ها
كمبود خوابگاه در دانشگاه هاى سراسر كشور يك مسأله عمومى است. به عنوان نمونه در دانشگاه مازندران به دليل كمبود امكانات خوابگاهى، فضاى سرانه اسكان دانشجويان كاهش يافته و هم اكنون تنها ۱۹ درصد دانشجويان در خوابگاه هاى دولتى ساكن هستند. اين مسأله در حدى است كه با توجه به افزايش جذب دانشجو، مسئولان اين دانشگاه مجبور به افزايش ظرفيت اتاق ها و استفاده از سالن هاى ۲۰ نفره براى اسكان تعداد بيشترى دانشجو شده اند.
دكتر يوسف رضاپور مديركل امور دانشجويى دانشگاه تبريز دانشگاه هايى را تمدن ساز و علم آفرين مى داند كه دغدغه مسائل و مشكلات خوابگاه و تغذيه را نداشته باشند. وى اين مسأله را موجب دور شدن دانشگاه ها از مأموريت و رسالت اصلى خود مى داند و ادامه مى دهد: «در اين صورت است كه به جاى اين كه مسائل پژوهشى و آموزشى در اولويت كارى مراكز آموزش عالى باشند، مسائل خوابگاهى و رفاهى دانشجويان به چالش هاى عمده دانشگاه ها تبديل مى شود. هم اكنون در دانشگاه تبريز بيش از ۶ هزار نفر از تسهيلات خوابگاهى استفاده مى كنند كه خود موجب تراكم خوابگاه هاى دانشجويى شده و كيفيت آموزشى را تحت تأثير قرار مى دهد. ۴ مجتمع خوابگاهى موجود، در شرايط مطلوب گنجايش ۳۵۰۰ دانشجو را دارد و اسكان دانشجويان تا ۶ هزار نفر به نوعى تحميل به دانشگاه بوده است». در تهران نيز مسئولان دانشگاه ها معتقدند برخى از دانشجويان با استعداد شهرستانى به دليل كمبود خوابگاه هاى دانشجويى در شهر تهران از انتخاب رشته در دانشگاه هاى تهران صرفنظر مى كنند و با امكانات كمتر به تحصيل در شهرستان ها ادامه مى دهند. با اين حال دانشگاه تهران درصدد است تا پايان سال جارى ۳ خوابگاه جديد براى دانشجويان احداث كند. مدير كل امور خوابگاه هاى دانشگاه تهران در اين باره مى گويد: «دانشگاه تهران امسال ۲ خوابگاه براى دانشجويان پسر و يك خوابگاه براى دانشجويان دختر احداث مى كند كه هر يك، ظرفيت پذيرش ۲۶۰ تا ۲۷۰ دانشجو را دارد. اين دانشگاه طرح هاى نيمه تمامى نيز دارد. هم اكنون ۱۴ هزار دانشجوى دانشگاه تهران در خوابگاه هاى اين دانشگاه زندگى مى كنند كه ۹ هزار نفر آنها در كوى دانشگاه اسكان دارند. با اين حال هر ساله بر تعداد دانشجويان روزانه وغيربومى افزوده مى شود.
ساختمان هاى فرسوده
قدمت و فرسودگى ساختمان هاى فعلى جنبه ديگرى از مشكل خوابگاه ها است. چنانچه رئيس صندوق رفاه دانشجويان اشاره مى كند: «در سال ۸۴ قدمت ۴۵ ساختمان خوابگاهى مربوط به پيش از دهه ۵۰ بود كه از اين تعداد در سال گذشته به ۴۱ خوابگاه كاهش يافت. همچنين ساختمان هاى مربوط به دهه ۶۰ از ۱۰۹ عدد در سال ۸۴ به ۱۱۷ عدد و ساختمان هاى مربوط به دهه ۷۰ از ۲۴۱ به ۲۵۳ عدد رسيده است».
براساس آمار وزارت علوم سهم هر دانشجو از خوابگاه ۱۳ متر، ميانگين تعداد خوابگاه ها در هر دانشگاه ۱۲ و ظرفيت اسمى كل خوابگاه ها ۱۲۷ هزار نفر است، ظرفيت كنونى كل خوابگاه ها ۱۳۷ هزار نفر است.
با اين حال كارشناسان يكى از راه حل هاى مشكل كمبود خوابگاه ها را ورود بخش خصوصى به اين عرصه مى دانند. بحث خوابگاه هاى خودگردان نيز وجود دارد كه در صورت وجود امنيت و سرويس دهى مناسب امكان مشاركت خانواده ها در اداره هزينه ها وجود دارد كه همگى بسته به ورود بخش خصوصى به اين حوزه است. اين در حالى است كه به گفته يك كارشناس اقتصادى، سيستم بانكى كشور با مشكلات اجتماعى درگير نيست و در اقتصاد و صنعت نيز اين همكارى ديده نمى شود. البته ورود بخش خصوصى الزامات و شرايط خاص خود را دارد اما از سوى ديگر به خيرين خوابگاه ساز نيز اشاره مى شود كه تشويق اين گروه نيازمند كاهش پيچ وخم هاى ادارى است. چه بسا فرهنگ خيريه نيز در كشور ما چندان جهت دهى و بهينه نشده است و بيشتر الگوهاى سنتى بر آن حاكم است. به عنوان نمونه، ساخت خوابگاه يا مجتمع هاى تفريحى براى جوانان كمتر در گزينه هاى يك فرد خير قرار مى گيرد كه به همان عدم فرهنگ سازى برمى گردد.
جامعه شناسى زندگى خوابگاهى
اما مسأله خوابگاه هاى دانشجويى تنها در بعد سخت افزارى آن خلاصه نمى شود. تأمين محل سكونت دانشجويان جزو بديهى ترين اصول آموزش عالى در همه جوامع است. اما آنچه در زندگى ساختمان هاى موجود مى گذرد گستره متنوعى از جامعه شناسى خوابگاه ها، اصول روانشناسى، اختلاط فرهنگ ها و تفاوت فرهنگى، اوقات فراغت و... را دربرمى گيرد.
در حالى كه به نظر مى رسد در اين مورد كمترين كار كارشناسى صورت گرفته است و در درازمدت سكناى دوران دانشجويى به دوره سرخوردگى و افسردگى تبديل مى شود و همين مسأله انواع آسيب هاى روانى را به وجود مى آورد.
به گفته يك دانشجوى كارشناسى ارشد دانشگاه تربيت «هرچه ازدحام جمعيت در محل استراحت بيشتر شود، رفتار پرخاشگرانه نيز زياد مى شود و حال تصور كنيد چند دانشجو در مقاطع دكترا و كارشناسى ارشد با رشته هاى مختلف و ايده هاى متفاوت چگونه در يك فضاى ۱۲ مترى زندگى مى كنند».
اين همه در حالى است كه خوابگاه فقط مكانى براى خواب نيست. خوابگاه مكانى براى زندگى است كه جوانان در سنين پائين از محفل گرم خانوادگى به يكباره به درون آن پرتاب مى شوند. تفاوت و دورى مكان و وارد شدن در يك زندگى جمعى با رنگ ها و سلايق گوناگون نيازمند آموزش مهارت هاى زندگى جمعى و كنار آمدن با شرايط جديد از جمله محدوديت ها و هم آزادى هاى جديد است. اما سابقه اداره خوابگاه ها نشان مى دهد كه بيشتر بر عنصر كنترل تأكيد شده است. اين در حالى است كه مى توان انواع كمك هاى مشاوره اى، آموزش هاى غيرمستقيم، امكانات ورزشى و تفريحى را در حاشيه زندگى خوابگاهى پديد آورد. در غياب اين كمك ها خوابگاه ها خود به عنوان عامل افت تحصيلى پديدار مى شوند. دانشجويان خود در اين زمينه تجربه هاى متفاوتى دارند. يكى از آنها مى گويد اگرچه در دوران دبيرستان خيلى فعال بودم از وقتى به خوابگاه آمدم افسردگى پيدا كردم تمام نمره هايم در حد پاس كردن ترم است. مسأله ديگرى كه وجود دارد اين است كه اساتيد به ما كار تحقيقاتى مى دهند و ما را به سايت هاى مختلف ارجاع مى دهند، سايت هم مثل كتابخانه دانشگاه ساعت ۴ بعدازظهر بسته مى شود. مسأله درس خواندن در محيط خوابگاه واقعاً يك معضل است. اغلب غذاى خوابگاه ها كيفيتى ندارد و بچه ها فرصتى براى غذا پختن ندارند و گاهى شب ها با چيپس و پفك و نان و پنير خودشان را سير مى كنند.
تا سال ها پيش شنيدن موسيقى در خوابگاه ها ممنوع بود. شايد چنين چيزى هم اكنون عجيب به نظر برسد ولى از عدم نگاه كارشناسى به ساكنان خوابگاه ها يعنى كسانى بود كه در ناب ترين سال هاى جوانى دور از خانواده به سر مى بردند. هم اكنون استفاده از سيگار، قليان يا مواد مخدر در خوابگاه هاى دانشجويى يك مسأله است ولى به گفته يك كارشناس «هنگامى كه هر دانشجو بخش بيشتر وقت خود را در خوابگاه مى گذراند طبيعى است كه به تفريح و گفت وگو نياز دارد. حال اگر نتوانيم امكانات مناسب براى گذران اوقات فراغت را فراهم كنيم آنها به جهت هاى برنامه ريزى نشده گرايش پيدا مى كنند. در اين ميان دانشجويان دانشگاه هاى غيردولتى به دليل افزايش فشارهاى روحى و روانى و تحمل هزينه هاى بيشتر آسيب پذيرتر هستند و در نهايت حمايت هاى فرهنگى بايد شامل حال همه دانشجويان باشد».
خوابگاه ها تجربه اى پيچيده با كاركردهاى پنهان خاص خود است كه جداى خلوت و سكوتى كه از نام آن تلقى مى شود سرشار از هياهو، گوناگونى و جنبه هاى متفاوت زندگى است. افزون بر اين كه قرار است ۴ تا ۸ سال از سال هاى بهره گيرى و فراگيرى نسل جوان در آنها سپرى شود. بنابراين سياستگذارى درازمدت به آنها به عنوان محملى كه برآورنده نيازهاى آينده و تركيب كننده سرمايه انسانى جامعه است، نگاه مى كند. نسلى كه بايد از افسردگى، دلزدگى، بطالت، فشار عصبى و نااميدى در امان بماند تا بتواند در كنار استفاده از انرژى خلاق و شور و نشاط جوانى، نياز به تفريح و سرگرمى، بهترين كارايى آموزشى را نيز داشته باشد.
در اين ميان سخت گيرى هاى نابجا به فشارهاى عصبى و نتايج معكوس ختم مى شود و به اعتماد بين دانشجو و دانشگاه نيز لطمه وارد مى كند و البته اين همه به شرطى است كه به گفته دكتر يوسف رضاپور مشكل تغذيه و خوابگاه جزو بديهيات حل شده باشد و مسائل پژوهشى و آموزشى در اولويت كارى آموزش عالى باشد.