مترجم: خزائى ‎/ منبع: Global Investment House

كشورهاى عضو شوراى همكارى خليج فارس تقريباً يك چهارم ذخاير اثبات شده گاز طبيعى دنيا را در اختيار دارند. قطر در اين بين يكى از بزرگ ترين توليد كنندگان گاز در دنياست. اين كشور مقام سوم را در ميان كشورهاى دارنده گاز دارا ست و ۱۴‎/۹ درصد گاز دنيا در اين كشور كوچك است. عربستان سعودى نيز پس از قطر بزرگ ترين توليد كنند گاز در شوراى همكارى خليج فارس است و با داشتن ۳‎/۹ درصد ذخاير گاز دنيا، مقام چهارم را از لحاظ بزرگى ذخاير داراست. كويت هم كه رتبه بيستم را در ميان كشورهاى دارنده گاز دارا ست حدود ۰‎/۹ درصد اين ذخاير را در قلمرو خود جاى داده است. همچنين امارات با رتبه پنجم، ۳‎/۵ درصد ذخاير گاز دنيا را دارد. در اين نوشته وضع صنعت گاز و آخرين طرح هاى گازى ۶ كشور عضو شوراى همكارى خليج فارس را به آگاهى خوانندگان مى رسانيم.

* قطر
قطر با ذخايرى بالغ بر ۹۱۱ هزار ميليارد فوت مكعب بعد از روسيه و ايران سومين كشور دارنده ذخاير گاز طبيعى دنيا است. بيشترين منابع گاز قطر در ميدان شمالى اين كشور در فلات قاره واقع شده است كه بزرگ ترين ميدان گازى دنياست. علاوه به اين حجم ذخيره ميدان گازى دخان كه در خشكى واقع شده ۵ هزار ميليارد متر مكعب بر آورد مى شود. ذخاير گاز كوچك ترى هم در ميادين نفتى قطر واقع در فلات قاره وجود دارند.
دولت قطر معتقد است آينده اقتصادى اين كشور بسته به گسترش پتانسيل هاى موجود در صنعت گاز اين كشور است. در حال حاضر قطر ۲ شركت ويژه براى صادرات گاز طبيعى مايع (LNG) دارد: شركت نفت مايع طبيعى قطر (قطر گاز) و شركت گاز طبيعى مايع رأس لفان (رأس گاز). تركيب شركاى شركت قطرگاز بدين صورت است: ۶۵ درصد شركت نفت قطر، ۱۰ درصد شركت اكسون موبيل از آمريكا، ۷‎/۵ درصد شركت ميتسويى از ژاپن و ۷‎/۵ درصد شركت ماروبنى از اسپانيا. در دسامبر ،۱۹۹۶ قطرگاز نخستين محموله LNG خود به ژاپن را صادر كرد. تأسيسات LNG قطر از سه بخش مايع سازى گاز تشكيل شده كه در كل داراى ظرفيت ۴۴۶ ميليارد فوت مكعب است. در سال ۲۰۰۴ قطرگاز قرار دادى با شركت گاز طبيعى اسپانيا منعقد كرد كه در آن براى دوره اى ۲۰ ساله حجمى روبه افزايش از گاز به اين كشور اروپايى صادر شود.
رأس گاز دومين شركت قطرى فعال در زمينه LNG است. دو سهامدار عمده اين شركت، شركت نفت قطر و اكسون موبيل هستند. رأس گاز متشكل از ۴ بخش مايع سازى گاز با ظرفيت توليدى ۱۶۳ ميليارد فوت مكعب گاز طبيعى است. نخستين بخش مذكور در ۱۹۹۹ تكميل شده و نخستين محموله خود را در همين سال به كره جنوبى فرستاد. بخش دوم در سال ۲۰۰۰ تشكيل شد و ساخت سومين بخش هم با همكارى شركت هاى خارجى به پايان رسيد. ساخت چهارمين بخش در سال ۲۰۰۵ به پايان رسيد و قرار است پنجمين آن در سال ۲۰۰۷ به بهره بردارى برسد. لازم به ذكر است گاز طبيعى براى سهولت نقل و انتقال از كشور به كشور ديگر و كاهش هزينه هاى مربوطه بايد در تأسيسات مايع سازى گاز طبيعى به حالت انجماد در آيد تا از شكل گاز به شكل مايع تبديل شود.
شركت قطر گاز و اكسون موبيل در سال ۲۰۰۳ قراردادى را براى ساخت بزرگ ترين تأسيسات مايع سازى گاز طبيعى دنيا با ظرفيت ۷۵۶ ميليارد فوت مكعب به امضا رساندند. بازارهاى اصلى گاز قطر، ژاپن و كره جنوبى هستند. اين ۲ كشور بزرگ ترين وارد كنندگان گاز دنيا هستند ولى اخيراً هند نيز به عنوان بازارى بزرگ براى گاز قطر به اين ۲ كشور پيوسته است.
شركت آمريكايى اكسون موبيل هم توافقنامه اى مقدماتى در سال ۱۹۹۹ براى تأمين گاز از ميدان شمالى گاز قطر امضا كرده است. ارزش طرح شركت مذكور ۱۰ ميليارد دلار است. اين طرح كه شامل گسترش بيشتر شبكه توزيع گاز در عمان و امارات مى شود براى كار برد بيشتر گاز طبيعى در صنايع و توليد برق اين ۲ كشور هم مفيد است. ولى بايد دانست احتمال مشاركت پاكستان در اين طرح بسيار كم است. دليل اين امر اوضاع اقتصادى اين كشور و نيز واردات گاز از ايران است. همچنين قطر مذاكراتى را براى صدور گاز به كشورهاى بحرين و كويت انجام داده است.
* عربستان سعودى
ذخاير اثبات شده گازطبيعى عربستان ۲۴۱ هزار ميليارد فوت مكعب پيش بينى مى شود كه به اين ترتيب عربستان چهارهمين كشور داراى منابع گاز دنيا محسوب مى شود. تنها از سال ۲۰۰۲ تاكنون با كشف ميادين جديد، ۵ هزار ميليارد فوت مكعب به ذخاير گاز عربستان اضافه شده است.
حدود ۶۰ درصد ذخاير گاز عربستان در ميدان نفتى القوار واقع در خشكى و ۲ ميدان در فلات قاره اين كشور در خليج فارس وجود دارد.
نكته اى كه پتانسيل عظيم عربستان براى توسعه صنعت گاز را نشان مى دهد اين است كه طبق اعلام آرامكو تنها ۱۵درصد مساحت كشور مذكور براى يافتن گاز به درستى مورداكتشاف قرار گرفته است.
بيشتر ذخاير كشف شده گاز عربستان در دهه ۹۰ در ميادينى هستند كه حاوى نفت سبك مى باشند. اين پديده بويژه در منطقه نجد واقع در جنوب رياض قابل مشاهده است. همچنين با توجه به شواهد و قرائن موجود در اين كشور انتظار بالايى درمورد وجود ذخاير عظيم گاز وجوددارد، به گونه اى كه تنها در صحراى ربع الخالى انتظار وجود ۳۰۰هزار ميليارد فوت مكعب گاز مى رود.
ديگر ميدان بزرگ گازى عربستان دورا نام دارد كه در فلات قاره منطقه جدا شده ميان عربستان و كويت قرار دارد و احتمال دارد توسط شركتى ژاپنى توسعه يابد.
در ژوئن سال ،۲۰۰۳ وزير نفت عربستان اعلام كرد: مذاكرات با شركت هاى نفتى خارجى بر سر طرح ابتكار گازى سعودى به ارزش ۲۰-۱۵ ميليارددلار به جايى نرسيده است. قرار بود اين طرح نخستين گام براى بازگشايى بخش بالادستى هيدروكربن عربستان روى سرمايه هاى خارجى از زمان ملى كردن اين بخش دردهه ۷۰ باشد.
هدف طرح ابتكار گازى عربستان افزايش سرمايه گذارى خارجى و توسعه بخش گاز بود و قرار بود با اين كار بخش بالادستى صنعت گاز با بخش هاى پائين دستى پتروشيمى، توليد برق و شيرين سازى آب ارتباط نزديكى پيداكند.
اين طرح استراتژى كلى سرمايه گذارى خارجى در عربستان بود و دلايل شكست اين طرح عبارت بود از:
اول: منابع گازى كه قرار بود توسعه يابند بايد جزو ذخاير متعلق به شركت آرامكو مى بودند.
دوم: نرخ بازگشت سود به شركت هاى دخيل در طرح مذكور بسياركم تر از حدى بود كه اين شركت ها خواستار آن بودند.
به دنبال لغو شدن طرح ابتكار گازى سعودى، عربستان اين طرح را در قالب يك سرى از قراردادهاى كوچك تر و متمركزتر با نرخ هاى سود بيشتر ارائه كرد. در همين حين سعودى ها برنامه خود براى انسجام بخش هاى گاز، آب، توليد برق و پتروشيمى را رها كردند و هر بخش از طرح فراگير قبلى را به صورت جداگانه ارائه كردند.
امروزه صنعت گاز عربستان صحنه رفت و آمد شركت هاى بزرگ خارجى و قراردادهاى كلان براى توسعه ميادين گازى و صنايع مربوط به آن است، همچنين هر از چند گاهى شاهد كشف ذخاير عظيم گاز در نقاط مختلف اين كشور و بويژه مناطق نفت خيز عربستان هستيم.
* امارات متحده عربى
امارات متحده عربى جايگاه پنجم را در ميان كشورهاى دارنده ذخاير گاز دنيا دارد و ميزان ذخاير آن ۲۱۴‎/۴ هزار ميليارد فوت مكعب برآورد مى شود.
بزرگترين اين ذخاير با ۱۹۸ هزار ميليارد فوت مكعب گاز در ابوظبى واقع شده است.
البته شارجه، دوبى و رأس الخيمه نيز داراى ذخاير كمترى از گاز هستند و به ترتيب ۱۰‎/۷ ، ۴ و ۱‎/۲ هزار ميليارد فوت مكعب گاز دارند.
در ابوظبى ميادين گازى خوف كه در زير ميادين نفتى ام شيف و ابوبحوش واقع شده اند جزو بزرگ ترين ذخاير گاز جهان هستند.
افزايش مصرف داخلى برق و رشد تقاضاى صنعت پتروشيمى موجب ترغيب اين كشور به استفاده از ذخاير گاز خود براى مصرف داخلى شده است.
در طول دهه گذشته مصرف گازطبيعى در ابوظبى دوبرابر شده و به ۴ ميليارد فوت مكعب رسيده است.
گسترش ميادين گاز همچنين موجب افزايش توليد و صادرات ميعانات مختلف گازى مى شود كه جزو توليدات اوپك محسوب نمى شوند.
در سال هاى اخير شاهد ورود امارات به عرصه سرمايه گذارى چند ميليارددلارى در بخش گاز بوده ايم. اين امر همراه با تغيير سوخت نيروگاه هاى برق از فرآورده هاى نفتى به گاز و تبديل منطقه تجارى طويه به منطقه صنعتى گاز بوده است. طرح بلندپروازانه دلفين كه منابع گاز قطر، امارات و شمال را به هم از طريق خطوط لوله مى پيوندد نيز درراه است. بيشتر احتياجات امارات به گازطبيعى در دهه آينده قرار است از طريق واردات از قطر برآورده شود. اكثر طرح هاى گازى در خود امارات نيز شامل استخراج ميعانات گازى و تزريق گاز به ميادين نفتى براى حفظ تداوم توليد اين ميادين مى شود.
* كويت
۵۶ هزار ميليارد فوت مكعب ذخاير گاز كويت اين كشور را در جايگاه بيستم كشورهاى دارنده گاز قرار مى دهد. اين ميزان از ذخاير ۹ درصد كل گاز دنيا را تشكيل مى دهد. توليد گاز اين كشور ۳۹۶ ميليارد فوت مكعب است كه عمده آن از ذخاير آميخته با نفت به دست مى آيد. كويت اميدوار است بتواند استفاده از گاز را به طور قابل ملاحظه براى مصرف داخلى و همچنين صادرات افزايش دهد. استفاده داخلى از گاز براى توليد برق، شيرين كردن آب و صنعت پتروشيمى است. افزايش مصرف گاز به معناى افزايش آزادسازى مقدار نفتى است كه در صنايع مذكور قبلاً به جاى گاز مورد استفاده قرار مى گرفته، اين امر افزايش صادرات نفت و در پى آن افزايش درآمد نفتى را به دنبال دارد. در كويت اين ميزان نفت آزادشده روزانه ۱۰۰ هزار بشكه است. بنابراين كويت ضمن جست وجو براى اكتشاف ذخاير جديد گاز، سعى مى كند سوزاندن گاز موجود در چاه هاى نفت را به حداقل برساند.
در تابستان سال ۲۰۰۰ كويت و قطر يادداشت تفاهمى را به منظور واردات گاز قطر به كويت از ميدان گازى شمال اين كشور كه بزرگ ترين منبع گاز دنيا ست به امضا رسانيدند.
در فوريه ۲۰۰۳ نيز تفاهمنامه اى مشابه براى ساخت خط لوله اى به منظور انتقال گاز از قطر به كويت به ارزش ۲ ميليارد دلار امضا شد. علاوه بر قطر، كويت درصدد واردات گاز ايران نيز است، اين واردات به احتمال زياد از ميدان عظيم گازى پارس جنوبى و توسط خط لوله انجام خواهد گرفت. به اين منظور ۲ كشور يادداشت تفاهم اوليه اى به امضا رسانيده اند. گاز وارداتى از ايران قرار است براى توليد برق و شيرين سازى آب مورد استفاده قرار گيرد.
البته معلوم نيست كه كويت چگونه مى خواهد به طور همزمان طرح هاى واردات گاز خود از ايران، قطر و عراق را اجرا كند. ولى به هر صورت هرگونه واردات گاز از ايران مستلزم حل اختلاف هاى مرزى ميان ۲ كشور بويژه در منطقه مرزى دورا است كه در فلات قاره ذخاير عظيمى از گاز دارد.
* عمان
اگرچه نفت مهم ترين منبع درآمد عمان بوده و خواهد بود، ولى اين كشور صادرات گاز طبيعى را مهم ترين وسيله متنوع سازى درآمد و رشد اقتصادى خود از طريق صادرات گاز مايع و اجراى چند طرح صنعتى و زيربنايى وابسته به گاز مى داند. اكتشاف گسترده گاز منجر به افزايش ذخاير اين كشور از ۱۲‎/۳ هزار ميليارد فوت مكعب در سال ۱۹۹۲ به ۲۹ هزار ميليارد فوت مكعب در حال حاضر شده است. با اين حال دولت عمان بشدت سرگرم جست وجو براى گاز بيشتر است.
اكثر ذخاير گاز اين كشور در مناطق تحت تملك شركت توسعه نفت عمان (PDO) قرار دارد. اين شركت بزرگ ترين توليدكننده گاز عمان است. گاز عمان در اكثر مواقع با نفت همراه است و ذخاير خالص گاز اين كشور هم در نزديكى ميادين نفتى قرار دارند. ولى بيش از ۱۰ هزار ميليارد فوت مكعب از ذخاير گازى عمان در اعماق زياد زمين هستند كه بسيارى از اين ذخاير در زير لايه هاى نفتى اين كشور مى باشند. در سال ۲۰۰۵ كل توليد گاز عمان به ۹۱۷‎/۷ ميليارد فوت مكعب رسيد. اين رقم ۷‎/۶ درصد افزايش نسبت به سال ۲۰۰۴ را نشان مى دهد. در حال حاضر گاز به طور گسترده براى تزريق به ميادين نفت و همچنين توليد گاز مايع (LNG) مورد استفاده قرار مى گيرد. گاز همچنين براى توليد برق، شيرين سازى آب دريا، توليد سيمان، منسوجات و ديگر طرح هاى صنعتى درعمان به كار مى رود. با پيشرفت توليد گاز استفاده از اين ماده در صنايع مبتنى بر آن مانند سيمان سازى، توليد آلومينيوم و پتروشيمى نيز افزايش مى يابد.
LNG بخش بزرگى از طرح هاى توسعه بخش گاز عمان را تشكيل مى دهد و اين كشور بشدت سرگرم سرمايه گذارى در آن است. مقصد اصلى LNG صادراتى عمان، كره جنوبى، آمريكا، ژاپن، اسپانيا و فرانسه است. در نتيجه صادرات گسترده LNG عمان درآمد اين كشور از صادرات گاز در سال ۲۰۰۵ ۸‎/۶، درصد افزايش داشته است.
همچنين دولت عمان قصد دارد صنايع مبتنى بر استفاده از گاز متنوعى را در ساحل شمالى خود ايجاد كند تا بدين وسيله قدمى عمده در راه متنوع سازى درآمدهاى خود بردارد و براى اين منظور صنايع پتروشيمى را در اولويت قرار داده است.
* بحرين
بحرين نياز زيادى به گاز دارد. كل ذخاير اين كشور حدود ۳‎/۲۵ هزار ميليارد فوت مكعب است و توليد گاز آن با آهنگ رشدى ۱۰ درصدى در سال ۲۰۰۵ به ۴۷۰ ميليارد و ۴۱۳ ميليون فوت مكعب رسيد. در سال ۲۰۰۳ بحرين همه ۳۴۱ ميليارد فوت مكعب گاز توليدى خود را مصرف كرد. بزرگ ترين مصرف كننده گاز در بحرين صنعت توليد آلومينيوم اين كشور است. افزايش تقاضاى گاز بحرين براى توليد برق رفته رفته موجب مى شود اين كشور در سال هاى آينده به واردكننده صرف گاز تبديل شود. در سال ۲۰۰۳ اين كشور با قطر يادداشت تفاهمى را به منظور نشان دادن تمايل خود براى خريد گاز از قطر به امضا رسانيد. در سال جارى بحرين تصميم گرفته در حركتى جديد براى افزايش ذخاير گاز خود دست به فعاليت هاى مجدد در ميادين بازسازى شده خود در فلات قاره بزند. تا پايان سال ،۲۰۰۸ شركت نفت و گاز بحرين قرار است نقشه جديد مناطق فلات قاره خود را براى افزايش شانس اكتشاف گاز تهيه كند.
تلاش هاى بحرين براى اكتشاف ذخاير جديد نفت به خاطر جبران كاهش توليد اين كشور در حالى صورت مى گيرد كه تأمين گاز موردنياز اين كشور در اولويت اهداف دولت بحرين قرار گرفته. شركت نفت و گاز بحرين هم اكنون سرگرم تدوين يك استراتژى است كه احتمال تأخير در تأمين گاز از سوى قطر را بويژه براى توليد برق و شيرين سازى آب مدنظر قرار مى دهد. اين شركت همچنين تقاضاى گاز اين كشور را در طول ۱۵-۱۰ سال آتى مورد مطالعه قرار داده است.