] حميده احمديان راد ]

به تازگى رئيس جمهور فرانسه وزارتخانه جديدى به نام وزارت «مهاجرت، جذب اجتماعى، هويت ملى و توسعه مشترك» تشكيل داده است. در حالى ساركوزى اقدام به تأسيس وزارتخانه اى براى حفظ هويت ملى فرانسه كرده كه پيش از اين در ميان بخش هاى تابعه وزارت دفاع اين كشور بخشى به نام هويت ملى وجود داشته است. انگيزه ساركوزى از تشكيل اين وزارتخانه هر چه كه باشد نشان مى دهد با روند جهانى شدن، هويت ملى به چالشى جدى براى همه ملت هايى كه حوزه فرهنگى و تمدنى بزرگى براى خود دارند ، تبديل شده است. كشور ما هم به عنوان كشورى با تاريخ تمدن طولانى و حوزه نفوذ فرهنگى وسيع با دغدغه حفظ هويت خود روبه روست.

چه بسا نگرانى هاى ايران به مراتب بيشتر است. چون كشور ما در محاصره كشورهاى كوچك و تازه مستقل شده از استعمارگران قرار دارد كه هر يك زمانى در مالكيت ايران بوده اند و يا بشدت از فرهنگ و تمدن ايران تأثير پذيرفته اند. حالا اين كشورها مى خواهند هويتى براى خودشان دست و پا كنند و به ثبات و استقرار برسند در نتيجه داعيه مالكيت به گوشه اى از فرهنگ يا مشاهير ايران را دارند. موضوعى كه ايرانيان بشدت به آن حساسند. چرا كه به هزاران سال تاريخ فرهنگ و تمدن خود كه در سايه همزيستى اقوام مختلف به وجود آمده بشدت مى بالند. بنابراين وقتى كشورى نظير فرانسه حتى بدون چنين دغدغه هايى اقدام به تشكيل وزارتخانه هويت ملى كرده است، ما نبايد هر چه زودتر به فكر تأسيس مركزى مستقل به نام و مختص هويت ملى باشيم كه در آن هويت ملى تعريف شود و در موقع لزوم راهكارهايى براى دفاع از آن انديشيده شود
ساركوزى درباره دلايل تشكيل وزارت خاصى جهت حفظ هويت ملى فرانسه گفته است: «فرانسه كشورى با تاريخى طولانى است. كشورى است كه در طول تاريخ، شخصيتى براى خود به وجود آورده كه بايد مورد احترام قرار گيرد و نمى توان آن را زدود و ناديده گرفت. اين هويت ملى از هويت فردى افراد تشكيل شده است و هر كس به اين هويت ملى بخشى را افزوده است...»
اين درحالى است كه مى دانيم سابقه تاريخى و فرهنگى فرانسه به چند قرن اخير مى رسد و با اين همه از كسانى كه مى خواهند تبعه فرانسه شوند امتحان تاريخ فرانسه را مى گيرند. ولى در كشور ما كه در كنار چند كشور معدود ديگر بنيانگذاران تمدن بشريت شمرده مى شود، حتى افراد تحصيلكرده هم نمى توانند سلسله هاى ايران را نام ببرند!
* ملت ها براى توسعه دنبال هويت مى گردند
ما تاكنون احساس مى كرديم هويت ملى و فرهنگمان تنها از ناحيه فرهنگ غرب تهديد مى شود ولى اينك مشخص شده خطر به مراتب بيشتر و گسترده تر است و اين بار از جانب كشورهايى كه زمانى در حوزه فرهنگ و تمدن ايران قرار داشته اند، است. بعضى از اين كشورها خود را ابداع كننده عيد نوروز مى دانند، گروهى مى خواهند نام خليج هميشه فارس را تغيير دهند. يكى مى گويد مولوى رومى است و ديگرى ادعا مى كند بوعلى سينا عراقى است! اين كشورها از شرايط خاص ايران در زمان حاضر و فشارهاى خارجى به ايران بيشترين استفاده را مى برند و با تبليغات گسترده و تحريف تاريخ مى كوشند هويتى براى خودشان دست و پا كنند.
سعيد توكلى كارشناس جامعه شناسى سياسى مى گويد: «از جهتى اين قبيل رفتارها نشان مى دهد كه حوزه فرهنگ و تمدن ايران چه اندازه گسترده است و تا چه اندازه روى اين كشورها نفوذ داشته و داريم. تا حدى كه كشورى نظير تركيه هم خود را ناچار مى بيند براى استحكام هويت ملى اش از مولوى استفاده كند. ولى از جهت ديگر نشان مى دهد ما خودمان براى حفظ هويت ملى مان و تبليغ و شناساندن آن به جهان اهمال كرده ايم. واقعيت اين است كه جهان امروز به شكلى درآمده كه ملت ها درباره قوميت و گذشته شان پرسش هايى دارند. مى خواهند ببينند چه فرهنگ و تمدنى داشته اند و چه نقشى در تمدن بشرى ايفا كرده اند. طبيعى است كه كشورهايى كه تأثيرى انكارناپذير و دائمى به تمدن بشر داشته اند اندك اند و يكى از آنها ايران است. بنابراين كشورهايى كه در حوزه نفوذ ايران قرار داشته اند ناچارند از فرهنگ ايران براى پاسخ دادن به پرسش هاى ملت هايشان استفاده كنند و به اين وسيله موجوديت شان را اثبات كنند. از آن براى پيشرفت و توسعه آينده استفاده كنند و بقايشان را در اين جهان تضمين كنند.» آنچه كه دست و پا كردن هويت ملى را تبديل به مسابقه كرده جهانى شدن است.
سوده راد كارشناس ارشد مديريت مى گويد: «در كتاب گزارش جهانى فرهنگ كه در سال ۱۹۹۸ توسط يونسكو منتشر شد، آمده كه نه تنها مى توان آن گونه كه غرب باور داشت با چيزهاى نوين نوآورى كرد، بلكه مى توان با چيزهاى كهنه هم نوآورى كرد و با بسيج منابع فرهنگى و اجتماعى هركشور آن كشور را براى ورود به نظام اقتصادى جهانى توانمند كرد. از طرفى بسيارى از كشورها در شرايط حركت شتابان دنيا به سوى جهانى شدن مى كوشند اثبات كنند راه هاى توسعه جوامع مختلف با يكديگر متفاوت است. تجربه هم نشان داده فرهنگ بر موفقيت و يا شكست توسعه در يك كشور مؤثر است و ارزش هاى فرهنگى ملى و محلى در مديريت اقتصادى ايفاى نقش مى كند. همين ها نشان مى دهد كه اين تصور كه در جهانى شدن جهان روبه يكى شدن مى رود اشتباه است. بلكه جهانى شدن باعث شده كشورها بيش از گذشته بر ويژگى هاى منحصر به فرد خود تأكيد كنند و به تعريف هويت خويش و ايجاد تحرك در ملت هايشان از طريق فرهنگ و هويت ملى بپردازند. به خاطر همين است كه مى بينيم ژاپن و كشورهاى آسياى شرقى هم نظام هاى اقتصادى شان را نوسازى مى كنند و هم سنت ها و فرهنگ خاص خودشان را حفظ مى كنند و اصولاً معتقدند كسب هويت از طريق پيروى از ارزش هاى فرهنگى و همگامى با جهانى شدن در يك راستا هستند.»
*گام اول براى حفظ هويت ملى تعريف آن است
در برخى دايرة المعارف هاى بزرگ آمده: «ايران از زمان پيش از تاريخ محل سكونت انسان ها بوده و كشفيات اخير مى تواند نورى بيفشاند و مشخص كند كه فرهنگ باستانى ايران شبيه چه بوده. يعنى قرن ها پيش از آن كه اولين تمدن ها در حوالى بين النهرين سر برآورند.»يا «كوروش كبير استوانه كوروش را به وجود آورد كه به نظر مى رسد اولين بيانيه حقوق بشر جهان باشد. عقايد مهم و اساسى كوروش بعداً بر حقوق بشر تأثيرات بزرگى به جا گذاشت. قواعد حكومت دارى كوروش با گزينش «عشق» به جاى «ترس» بنيان قانون اساسى ايالات متحده آمريكا را تحت تأثير قرار داد. در طول دوره ساسانيان فرهنگ ايرانى به طور گسترده اى، مناطقى بسيار فراتر از مرزهاى امپراتورى را تحت تأثير قرار داد. به طورى كه دامنه اين تأثير به اروپاى غربى، آفريقا، چين و هند مى رسد و نقش برجسته اى را در شكل دادن به هنر قرون وسطايى هم در اروپا و هم در آسيا ايفا مى كند. اين تأثير بعداً به جهان اسلام هم گسترش مى يابد ...
ايران از اعراب شكست خورد و به امپراتورى عرب ضميمه شد اما شكست آن نتيجه اش تغيير و استحاله خودش و رسيدن به نوع ويژه اى از پيروزى بود. ادبيات، فلسفه، پزشكى و هنر ايرانى فعال شدند تا عنصر اصلى تمدن اسلامى از كردوبا تا دهلى، از قونيه تا سمرقند بشوند. علاوه بر برترى روشنفكرى بدون بحث ايرانيان، در نتيجه هزاران سال تمدن، ايران از برترى صنعتى و هنرى و پيشه ورى خود سود برد و از تسهيلات آن بهره مند شد... در طول اين دوره، ايران و دانشمندان ايرانى يك دوره طلايى اسلامى را به وجود آوردند. ايران در اين نقطه از تاريخ يك مركز جهانى پژوهش علمى، با فلاسفه، دانشمندان، مهندسان و مورخان بود كه با دادن هداياى بى شمارى به فناورى، علم و پزشكى بعداً درارتقاى علمى اروپا در دوره رنسانس تأثيرگذار شد.»
همين ها نشان مى دهد دين اسلام سوار بر فرهنگ ايرانى، زايش هاى علمى فراوانى بر جاى گذاشته و ايران حوزه نفوذ فرهنگى و تمدنى عالمگير داشته و دارد و همچنين نشان مى دهد كه هويت ايرانى تعريفى گسترده دارد. بنابراين هم كسانى كه هويت ايرانى را به پيش از اسلام منحصر مى كنند و هم كسانى كه هويت ايرانى پيش از اسلام را انكار مى كنند هر دو در اشتباهند. چون هويت ايرانى هر دوى اينها را در برمى گيرد و ضمن اين كه بسيار منعطف و پذيراست ، همواره تأثير خود را بر ديگران به جا مى گذارد. بنابراين لازم است كه در ابتدا بدون هر تعصبى هويت ايرانى را تعريف كنيم و بپذيريم كه اين هويت از چند هزار سال پيش آغاز شده. همچنين بپذيريم كه اين هويت متعلق به همه اقوام ايرانى است و مثلاً صحبت از نژاد آريا براى هويت دادن به همه ايرانيان كارى اشتباه است. چون ايرانيان همه از يك نژاد نيستند. آنها از تعداد زيادى از نژادها، اقوام، مذاهب و زبان ها تشكيل شده اند كه از اين نظر ايران در رده سوم جهانى است و هر يك از اين ها بر هويت ايرانى تأثيرى به جا گذاشته اند. به خاطر همين است كه باستان شناسان مى گويند هر نقطه از ايران را كه كاوش كنيم اثرى تاريخى از زير خاك هاى آن پديدار مى شود و درتاريخ معاصر هم هر يك در شكل دهى به اين هويت مشترك نقش داشته اند. اگر رستم اسطوره ايرانى از خطه سيستان هدفش را دفاع از ايران قرار داده بود، خطه آذربايجان زرتشت و انقلاب مشروطه و مردم سالارى را به هويت ايرانى تقديم كرد. در مناطق مركزى بى بديل ترين معمارى ها ساخته شد و از شمال ايران، كردستان و خوزستان و خراسان ارزش ها و مؤلفه هاى فرهنگى بى شمارى از علم، هنر و شعر و موسيقى و معمارى و زبان به هويت ايرانى وارد شد تا ايران، ايرانى باشد كه هنگام جنگ تحميلى همه اقوام به دفاع از خاك آن بپردازند. ايرانيانى كه بر سر قبر مولوى مى روند براى جهانگردان شعر او را به فارسى بخوانند، هنگامى كه نام خليج فارس در نقشه ها و موزه ها به خليج عربى تغيير مى كند از هر نقطه از جهان اعتراض كنند و اين رويه را تغيير دهند و به خانه هر ايرانى كه در خارج از كشور ساكن است برويد مى بينيد خانه اش را فرش كرده و به فرزندانش آداب و رسوم ايرانى مى آموزد. اما بايد به خاطر داشته باشيم كه اين هويت چند هزارسال حفظ شده و ما هم بايد نقشى در حفظ آن ايفا كنيم.