] شهين درويش]

گره هاى گوشه خيمه را كه بگشايى، از چند نيمكت شكسته و خاك خورده نويد مدرسه اى را در اين دوردست صعب العبور مى شنوى. بيستم شهريور است. دخترى از جايى ميان خانه و چادر بيرون مى آيد و به ليوانى آب خنك دعوتمان مى كند كه در اين بيابان ناياب است. آب ناياب است، غذا كم و جاى لباس تن پوشى مندرس. چه جاى پرسش از كتاب هايى كه در اين خانه ها هست يا نيست. هست، به قدر پنج كلاسى كه دختر درس خوانده و نيست به اندازه كلماتى كه كم كم از ذهنش پاك مى شود. چند روز ديگر، گره هاى چادر مدرسه اينجا گشوده مى شود، اما دورتر، يك روستاست ، يك آبادى است و پسر نوجوانى كه چشم همه اهالى است.
آمار دو ميليون و ۴۰۰ هزار نفرى كه از تحصيل بازمانده اند، به ظاهر تنها كمتر از چهار درصد جمعيت كشور را شامل مى شود، ولى زير بار سنگين شكوه اى فرياد مى زند:«ما كور بوديم، بچه هايمان هم كورند. . .» مى ايستى، اين آمار را به بزرگ تر، كه سنگين تر از بار چهار درصدى اش بر جامعه مى يابى. بخش بزرگى از اين جمعيت بازمانده از تحصيل، متعلق به محروميت دور از دسترس است. براى نفوذ آموزش هاى رسمى به مناطق دورافتاده، راه حل هاى مختلفى همچون راه اندازى مدارس شبانه روزى در شهر ها يا روستاهاى كوچك كه يك منطقه را پوشش دهد، پيشنهاد شده است. ولى آموزش از راه دور، سيستمى است كه اكنون بيش از ساير روش ها براى آن سرمايه گذارى شده است. با احتساب سرانه دانش آموزان، سالانه ۳۲ ميليارد و ۱۶۰ ميليون تومان اعتبارات به مؤسسه آموزش از راه دور تخصيص داده مى شود.
با وجودى كه حدود سه سال از فعاليت مراكز آموزش از راه دور مى گذرد، در سال جارى، با توجه به مشكلات روستائيان در يافتن بنزين سفرهاى هرروزه، ضرورت وجود چنين آموزش هايى بيش از پيش احساس مى شود. با افزايش حسابگرى بشر در استفاده بهينه از منابع و امكانات، تا حد امكان راه هاى كاهش سفرهاى غيرضرورى و ذخيره زمان صرف شده در اين رفت و آمدها، به كار گرفته مى شود. نتايج نظرسنجى كه يك مؤسسه بين المللى به نام «سلون» از ۲۵۰۰ مدرسه و دانشگاه انجام داده است، نشان مى دهد كه نزديك به ۳‎/۵ميليون دانش آموز و دانشجو در بين سال هاى ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ در دوره هاى آنلاين ثبت نام كرده اند. اين گزارش نشان مى دهد كه در طول ۵ سال گذشته ثبت نام در دوره هاى آنلاين به طور ميانگين، سالانه ۲۱‎/۵ درصد افزايش داشته است.
*آموزشى ۴ ساله
اساسنامه مؤسسه آموزش از راه دور كشور براساس مصوبه شوراى عالى انقلاب فرهنگى آذر ماه ۱۳۷۵ به تصويب رسيد و در مهرماه ۸۲ به طور رسمى فعاليت خود را آغاز كرد. هدف از تأسيس اين مؤسسه، ضرورت پاسخگويى به تقاضاى روزافزون تحصيل و ارتقاى حداقل آموزش هاى مورد نياز تا دوره پيش دانشگاهى، فراهم آوردن فرصت براى افرادى كه قادر به ادامه تحصيل از طريق معمول نيستند، غلبه بر محدوديت هاى اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى كه مانع ادامه تحصيل بعضى افراد مى شود، غلبه برمحدوديت هاى جغرافيايى براى مناطق صعب العبور، فراهم آوردن فرصت هاى آموزشى بيشتر براى ساكنين مناطق محروم بويژه دختران، تقويت آموزش هاى رسمى، بالابردن سطح فرهنگ عمومى جامعه با افزايش سطوح مدارك تحصيلى، جذب بازماندگان از تحصيل و. . . عنوان شده است.
بر اساس آمارى كه نورالدين ميرزايى، رئيس مؤسسه آموزش از راه دور ارائه مى كند، دو ميليون و ۴۰۰ هزار لازم التعليم محروم از تحصيل در سال تحصيلى جارى بازمانده و در يكى از مقاطع تحصيلى از ابتدايى تا پايان متوسطه ترك تحصيل كرده اند.
ميرزايى با اعلام اين كه در حال حاضر ۲۰۱ هزار و ۴۴۷ نفر از طريق آموزش از راه دور تحت تعليم قرار دارند كه از اين ميان ۸۰ هزار و ۹۶۳ نفر، لازم التعليم و ۱۲۰ هزار و ۴۸۴ نفر، بزرگسال هستند. از اين تعداد، ۷۰ هزار نفر از اين دانش آموزان در مقطع راهنمايى، ۱۰۱ هزار نفر در مقطع متوسطه، ۱۸ هزار نفر در مقطع پيش دانشگاهى و ۱۰ هزار نفر نيز در رشته هاى كار و دانش مشغول تحصيل هستند. بر اساس اين آمار، ۹۹ هزار نفر از اين دانش آموزان در نقاط شهر و ۱۰۲ هزار نفر در مناطق روستايى دور افتاده تحت پوشش آموزش هاى از راه دور قرار دارند.
شمار مراكز امسال آموزش از راه دور سراسر كشور با افزايش ۳۰۶ واحدى نسبت به سال گذشته، به يك هزار و ۳۰۰ مركز رسيده است. ميرزايى با تأكيد بر اين كه بيش از ۹۰ درصد توسعه مراكز آموزش از راه دور در روستا ها صورت گرفته است، در ادامه صحبت هايش مى گويد: «سال گذشته ۱۰ هزار روستا و امسال ۱۳ هزار روستا تحت پوشش آموزش از راه دور قرار گرفته اند.»
*ابزارهاى آموزش از راه دور
كتاب هاى خودآموز يكى از ابزارهاى آموزش از راه دور است. اين كتاب ها به صورتى طراحى شده كه دانش آموزان بتوانند با كمترين نياز به معلم ادامه تحصيل بدهند.
به گفته رئيس مؤسسه آموزش از راه دور، براى روستا ها كتابهاى خودآموز در قالب لوح فشرده و سى دى تدوين شده كه نياز به معلم را به حداقل مى رساند.
ميرزايى مى افزايد: «همچنين براى فراهم كردن شرايط تحصيل نيمه حضورى دانش آموزانى كه دسترسى مناسبى به مدارس ندارند، ۷۲ عنوان كتاب خودآموز توسط معلمان تهيه شده كه در سال تحصيلى جارى در اختيار اين دانش آموزان قرار مى گيرد.»
اما نوپابودن سيستم آموزش از راه دور در ايران موجب شده كه هنوز اين آموزش از روند طبيعى آموزش يك سال تحصيلى برخوردار نباشد. گفته هاى رئيس مؤسسه آموزش از راه دور، اين موضوع را تأييد مى كند. او هنگامى كه از آماده سازى ۱۰۵ بسته آموزش از راه دور براى عرضه به دانش آموزان مشغول به تحصيل در اين مراكز خبر مى داد، اعلام كرد: «اين بسته هاى آموزشى به صورت وى سى دى و نرم افزار رايانه اى تهيه شده و تا آذرماه در اختيار تمامى مراكز آموزش از راه دور كشور قرار مى گيرد.»
آموزش الكترونيكى نيز به عنوان يكى از روش هاى آموزش از راه دور ايران به كار گرفته مى شود.
اكنون حدود پنج مركز الكترونيكى در اين زمينه فعاليت دارند و رفع اشكال شركت كنندگان در اين دوره از طريق كلاسهاى «آنلاين» صورت گيرد.
وى همچنين اضافه كرد: ۱۷هزار سند الكترونيكى نيز در قالب فايلهاى اى-بوك و F.D.P تهيه شده كه از طريق كتابخانه مجازى در اختيار مربيان و دانش آموزان مشغول به تحصيل در اين مركز قرار خواهد گرفت.
براى رفع اشكالات درسى دانش آموزان نيز كلاس هاى اقمارى يا خانه هاى آموزش در روستا ها فعال هستند. هر مركز آموزش از راه دور در مناطق مختلف كشور، موظف است حداقل ۱۰ كلاس اقمارى يا خانه آموزش در روستا ها را تحت پوشش قرار دهد.
رئيس مؤسسه آموزش از راه دور توضيح مى دهد كه اكنون امكان ادامه تحصيل براى همه دانش آموزان و بزرگسالان داخل و خارج كشور از پايه اول راهنمايى تا پيش دانشگاهى از طريق آموزش از راه دور فراهم شده است. او با تأكيد بر اين كه ثبت نام بزرگسالان در مراكز آموزش از راه دور هيچ محدوديت سنى ندارد، كاركرد ديگرى به جز آموزش افرادى كه در مناطق دورافتاده هستند، تعريف مى كند. او مى افزايد: «افرادى كه مشكلات جسمى دارند، يا به دليل تأهل و اشتغال نمى توانند در كلاس درس حضور پيدا كنند، مى توانند با ارائه مستندات كافى از ناتوانى در رفتن به مدرسه، از طريق آموزش از راه دور ادامه تحصيل دهند. در داخل كشور، افراد مى توانند با مراجعه به نزديك ترين اداره آموزش و پرورش و در خارج از كشور از طريق سايت در مراكز آموزش از راه دور ثبت نام كنند.»
بر اساس زمان بندى برنامه چهارم توسعه، تا پايان اين برنامه بايد يك ميليون نفر دانش آموز بازمانده از تحصيل در سطح كشور تحت پوشش آموزش از راه دور قرار گيرند. نورالدين ميرزايى، ميزان پوشش مراكز آموزش از راه دور آموزش و پرورش در سال جارى بر اساس برنامه پيش بينى شده را ۲۴۰ هزار نفر و برابر ۸۳‎/۳ درصد اهداف برنامه اعلام كرد و افزود: «اين عقب ماندگى با گسترش فعاليت در سال جارى و سالهاى آتى جبران خواهد شد.»
ميرزايى همچنين گفت: «امسال به منظور گسترش آموزشهاى نوين در هر استان دو مركز آموزش از راه دور الكترونيكى راه اندازى مى شود.»
*آموزشى ناآشنا
يكى از دلايل عقب ماندن ميزان پوشش آموزش از راه دور كشور از برنامه چهارم توسعه، ناآشنا بودن اين نوع آموزش براى مردم است. شايد به اين دليل كه بيشتر مخاطبان اين نوع آموزش، به دليل قرار داشتن در مناطق دورافتاده قرار است از اين نوع آموزش استفاده كنند و طبيعتاً امكان دسترسى به رسانه ها را نيز ندارند تا از وجود چنين آموزشى آگاه شوند.
مسئولان مؤسسه آموزش از راه دور نيز طى چهار سال فعاليت خود به كاستى هاى موجود پى برده اند. ميرزايى در اين باره مى گويد: « متأسفانه بسيارى از مردم بويژه در مناطق محروم و روستايى به دليل بى اطلاعى از اين موضوع براى ادامه تحصيل با مشكل مواجه شده اند. مهمترين مشكل مؤسسه آموزش از راه دور نداشتن ابزار اطلاع رسانى مناسب است. متأسفانه به رغم گذشت چهار سال از تأسيس اين مؤسسه ما نتوانسته ايم آن طور بايد و شايد جايگاه اين مؤسسه را به مردم معرفى كنيم.»
يكى ديگر از نشانه هاى ناآشنايى با اين شيوه آموزشى، صحبت هاى محمد سليمانى، وزير ارتباطات و فناورى اطلاعات درباره استفاده از بسترهاى آموزش از راه دور در كشور است. او چندى پيش گفت: «هم اكنون بستر و توانايى براى اجراى آموزش از راه دور در كشور فراهم است اما متقاضى براى اجرا وجود ندارد. ما بايد نگرش و تفكرهاى موجود را تغيير دهيم.».
محروميت مخاطبان آموزش از راه دور، موجب شده كه انتقاداتى نسبت به ابزارهاى به كار گرفته شده در اين نوع آموزش بر كار برنامه ريزان اين سيستم آموزشى وارد باشد. در شرايطى كه دانش آموزان مناطق دور افتاده اين افراد از كم ترين امكانات آموزشى، معلم و كتاب و. . . محروم اند، توقع داشتن كامپيوتر و اينترنت به منظور آموزش از راه دور انتظار دورى به نظر مى آيد.
دكتر محرم آقازاده، مشاور آموزشى يونسكو و يونيسف در گفت و گو با مهر، عنوان كرد كه زيرساخت هاى اين نوع آموزش ها در كشور هنوز با چالش هاى فراوانى روبه روست. او معتقد است: «آموزش الكترونيك در كشورمان از جهت نفوذ بدون مشكل بوده و چالش هاى فرهنگى و فنى زيرساختى دارد.»
وى مى افزايد: «دانش آموزان داخل كشور به دليل دسترسى نداشتن آسان و كم هزينه به اينترنت نمى توانند مانند دانش آموزان ساير كشور ها از امكانات آموزش از راه دور استفاده كنند.»